Cz. I – Pojęcie bazy danych
Problematyka ochrony baz danych nie jest bliska przedsiębiorcom prowadzącym działalność w ramach e-commerce, czy mobile commerce. Często nie wiedzą oni, czym jest baza danych w prawnym tego słowa rozumieniu, jakie prawa przysługują jej producentowi, w jaki sposób możliwy jest obrót bazą danych, czy wreszcie, jak chronić swoje prawa z nią związane. Taki stan rzeczy ma miejsce, pomimo faktu, że ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych weszła w życie w dniu 10 listopada 2002 r., obowiązuje już blisko dwanaście lat. Stąd w najbliższych tygodniach zaprezentujemy wskazane powyżej zagadnienia.
Definicja ustawowa
Zgodnie z ustawową definicją bazą danych jest zbiór danych lub jakichkolwiek innych materiałów i elementów zgromadzonych według określonej systematyki lub metody, indywidualnie dostępnych w jakikolwiek sposób, w tym środkami elektronicznymi, wymagający istotnego, co do jakości lub ilości, nakładu inwestycyjnego w celu sporządzenia, weryfikacji lub prezentacji jego zawartości. Przejdźmy do krótkiego omówienia poszczególnych przesłanek bazy danych.
Zbiór danych lub jakichkolwiek innych materiałów lub elementów
Użycie przez ustawodawcę pojęcia „zbioru”, powoduje konieczność wyjaśnienia, kiedy mamy z nim do czynienia? Zgodnie z wykładnią językową zbiór oznacza pewną całość złożoną z elementów. Otwartym pozostaje jednak pytanie o minimalną liczbę elementów, które muszą znaleźć się w zbiorze, by mógł być on uznany za bazę danych. Z pewnością nie może to być zaledwie kilka elementów, ponieważ wówczas nie będzie możliwe spełnienie dalszych przesłanek bazy danych tj. zgromadzenia według określonej systematyki lub metody oraz poniesienia istotnego nakładu inwestycyjnego. To właśnie te dwie przesłanki będą determinować minimalną liczbę elementów składających się na zbiór, który będzie mógł być uznany za bazę danych. Ze względu na zbyt małą ilość elementów z pojęcia bazy danych eliminuje się m.in. płyty CD z muzyką, ponieważ obejmują one najczęściej nie więcej niż kilkanaście utworów.
Zbiór, który ma być następnie uznany za bazę danych może składać się zarówno z danych, jak i innych materiałów lub elementów. Zatem części składowe bazy danych zostały określone bardzo szeroko. Mogą być nimi: informacje dostępne elektronicznie, zbiory ogłoszeń, zbiory linków, co otwiera drogę do ochrony części stron www jako baz danych.
Zgromadzenie według określonej systematyki lub metody
Kolejnym warunkiem uznania zbioru za bazę danych jest zgromadzenie jego elementów według określonej systematyki lub metody. Celem tej przesłanki jest zapewnienie uporządkowania części składowych bazy danych. Sam sposób, w jaki ten cel będzie osiągnięty przez producenta bazy danych jest dowolny. Ustawodawca wskazał jedynie, że ma to być określona systematyka lub metoda. Warunek ten spełnia zastosowanie m.in.: skorowidzów, indeksów haseł, czy mechanizmów wyszukujących w elektronicznych bazach danych.
Indywidualna dostępność danych
Omawiana przesłanka musi być wynikiem zgromadzenia danych według określonej systematyki lub metody. Chodzi o to, by baza danych pozwalała użytkownikowi na dotarcie do poszukiwanych przez niego danych bez konieczności przeglądania wszystkich lub dużej części zasobów bazy danych.
Warunek indywidualnej dostępności danych determinuje także wymóg, by elementy bazy danych były od siebie niezależne. Chodzi o to, by poszczególne elementy stanowiły pewną całość, jak przykładowo konkretny post na portalu, a nie były jedynie niesamodzielnym składnikiem większej całości, jak poszczególne słowa, czy zdania składające się na post.
Istotny nakład inwestycyjny
Ostatnią przesłanką bazy danych jest poczynienie przez jej producenta istotnego co do jakości lub ilości nakładu inwestycyjnego w celu sporządzenia, weryfikacji lub prezentacji zawartości bazy danych. Takim nakładem może być nie tylko nakład finansowy, lecz także nakład pracy samego producenta. Chodzi zatem o każdego rodzaju nakład o charakterze gospodarczym.
W praktyce najczęściej występować będzie nakład finansowy, który może być poniesiony w szczególności na: zakup odpowiedniego oprogramowania, sprzętu, zatrudnienie pracowników, zebranie danych do bazy.
Tak rozumiany nakład inwestycyjny może być poczyniony nie tylko na etapie sporządzania bazy danych, lecz także weryfikacji prawidłowości danych, czy opracowania sposobu, w jaki baza danych będzie prezentowana.
Podsumowanie
Pojęcie bazy danych w prawnym jego rozumieniu jest bardzo złożone. Nie jest ono tożsame z potocznym rozumieniem tego słowa, z uwagi na konieczność wystąpienia istotnego nakładu inwestycyjnego. Jednocześnie użyte w definicji bazy danych pojęcia powodują, że często dopiero po dokładnej analizie będzie można ocenić, czy dany zbiór elementów jest bazą danych w prawnym tego słowa rozumieniu.
Cz. II – Zakres prawa
W pierwszym poście o bazach danych zostały omówione przesłanki, jakie musi spełniać zbiór danych, materiałów lub elementów, by podlegać ochronie na podstawie ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. W dzisiejszym poście zaprezentowany zostanie zakres tzw. prawa sui generis do bazy danych, czyli uprawnienia, jakie przysługują producentowi bazy danych.
Do czego jest uprawniony producent bazy danych?
Producentowi bazy danych przysługuje wyłączne prawo pobierania danych i wtórnego ich wykorzystania w całości lub w istotnej, co do jakości lub ilości, części. Należy podkreślić, że powyższe uprawnienia przysługują producentowi w odniesieniu do bazy danych, a nie poszczególnych jej elementów. Dlatego należy wyraźnie rozgraniczyć prawo sui generis do bazy danych od praw, które mogą przysługiwać producentowi do poszczególnych elementów składających się na bazę danych. Mogą być one chronione na podstawie innych przepisów np. ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, czy ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, co trzeba weryfikować odrębnie dla każdego z elementów bazy danych.
Prawo do pobierania danych
Oznacza stałe lub czasowe przejęcie lub przeniesienie całości lub istotnej, co do jakości lub ilości, części zawartości bazy danych na inny nośnik, bez względu na sposób lub formę tego przejęcia lub przeniesienia. Przy czym, z zakresu tego pojęcia wyłączone jest wypożyczenie bazy danych.
Pojęcie pobierania danych obejmuje każdą czynność, która prowadzi do przejęcia lub przeniesienia odpowiedniej części bazy danych na inny nośnik. Nie ma zatem znaczenia, czy następuje to poprzez: kserowanie, wydruk, kopiowanie, pobranie, skanowanie, czy też wykonanie fotografii. Istotny jest jedynie skutek w postaci przejęcia lub przeniesienia zawartości bazy danych na inny nośnik. Ważne jest, że nie chodzi tu o nośnik inny rodzajowo, lecz o inny niż dotychczasowy, na co zwracał również uwagę Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z dnia 9 października 2008 r. w sprawie C-304/07). Wystarczające jest zatem skopiowanie bazy danych z jednej płyty CD na inną, by wkroczyć w zakres prawa do pobierania danych.
Przeniesienie lub przejęcie na inny nośnik może być stałe lub czasowe. Prowadzi to do wątpliwości, czy zapisanie bazy danych w pamięci operacyjnej (RAM) w celu jej wyświetlenia na monitorze stanowi wykonywanie prawa do pobierania danych. Stanowiska w odniesieniu do tego zagadnienia są podzielone, a jego ocena zależeć może od okoliczności konkretnej sprawy.
Prawo do wtórnego wykorzystania danych
Zgodnie z definicją ustawową jest to publiczne udostępnienie bazy danych w dowolnej formie, a w szczególności poprzez rozpowszechnianie, bezpośrednie przekazywanie lub najem. Ustawodawca z zakresu tego pojęcia wyłączył wypożyczenie bazy danych.
Udostępnienie bazy danych mieszczące się w zakresie prawa do wtórnego wykorzystania danych musi mieć charakter publiczny. Oznacza to, ze niezbędne jest udostępnienie bazy danych nieokreślonemu gronu osób. Z publicznym udostępnieniem nie będziemy mieć do czynienia, gdy krąg odbiorców jest oznaczony (nawet, gdy jest bardzo duży). W konsekwencji, w zakres prawa do wtórnego wykorzystania wejdzie przykładowo: opublikowanie bazy danych w formie książki, czy zamieszczenie na powszechnie dostępnej stronie www. Natomiast udostępnienie bazy danych jedynie swoim znajomym na Facebooku, nie wejdzie już w zakres prawa do wtórnego wykorzystania danych, ponieważ nie będzie ona dostępna dla nieokreślonego kręgu osób.
Ograniczenie zakresu praw – całość lub istotna część bazy danych
Uprawnienia w postaci pobierania danych oraz wtórnego ich wykorzystania, przysługują producentowi jedynie w odniesieniu do całości lub istotnej, co do jakości lub ilości, części bazy danych. Nie budzi wątpliwości, czym jest całość bazy danych. Problemy interpretacyjne rodzi natomiast ocena, czym jest istotna, co do jakości lub ilości część bazy danych?
Ustawodawca ograniczył się do wskazania, że o istotności danej części bazy danych może decydować kryterium ilościowe lub jakościowe. Pierwsze z nich jest łatwiejsze do uchwycenia i musi być oceniane poprzez zestawienie ilości pobranych lub wtórnie wykorzystanych elementów bazy danych, z całkowitą ich liczbą. Jeżeli udostępnionych lub przeniesionych na inny nośnik zostanie większość, lub znaczna część elementów, wówczas będzie się to mieścić w zakresie prawa sui generis do bazy danych.
Kryterium jakościowe jest już trudniejsze do zinterpretowania. Trybunał Sprawiedliwości UE w sprawie C-203/02 The British Horseracing Board i inni uznał, że kryterium powyższe należy oceniać przez pryzmat istotności nakładu na stworzenie pobranej lub wtórnie wykorzystanej części bazy danych. Jeżeli jej sporządzenie, weryfikacja lub prezentacja w bazie danych była związana z istotnym nakładem inwestycyjnym, wówczas ta część bazy danych powinna zostać uznana za istotną.
Podsumowanie
Producentowi bazy danych przysługuje prawo do pobierania danych i wtórnego ich wykorzystania. Należy jednak pamiętać, że ograniczają się one jedynie do całości lub istotnej, co do ilości lub jakości, części bazy danych. W konsekwencji, pobieranie danych lub wtórne ich wykorzystanie w odniesieniu do nieistotnej części bazy danych nie jest objęte zakresem przysługującego producentowi prawa sui generis do bazy danych. Nie oznacza to jednak, że korzystanie z elementów składających się na nieistotną części bazy danych będzie zawsze dopuszczalne. Poszczególne dane mogą być bowiem chronione niezależnie od samej bazy danych.
Cz. III – Licencja i przeniesienie prawa
W drugim poście o bazach danych przedstawiony został zakres prawa sui generis do bazy danych. Kolejnym istotnym zagadnieniem jest udzielenie licencji na korzystanie z tego prawa, a także sposób jego przenoszenia na inną osobę. Zagadnienia te nie są regulowane w ustawie o ochronie baz danych, która ogranicza się jedynie do stwierdzenia, że prawo sui generis do baz danych jest zbywalne.
Dopuszczalność umowy licencyjnej i o przeniesienie prawa sui generis
Ustawa o ochronie baz danych nie zawiera przepisów odnoszących się do sposobów zbywania prawa sui generis, czy też udzielania licencji na korzystanie z niego. Nie oznacza to jednak, że zawarcie umowy o przeniesienie powyższego prawa lub licencji na korzystanie z niego są niedopuszczalne. Jest tak z uwagi na przewidzianą w przepisie art. 353(1) Kodeksu cywilnego zasadę swobody umów, która pozwala na zawieranie również umów nieprzewidzianych wyraźnie przepisami prawa. Na tej podstawie zarówno umowa o przeniesienie prawa sui generis do bazy danych, jak i umowa licencji na korzystanie z tego prawa, są dopuszczalne.
Konsekwencje braku regulacji w ustawie o ochronie baz danych
Z uwagi na milczenie ustawy o ochronie baz danych w odniesieniu do obu wskazanych umów, pojawia się pytanie, jakie przepisy należy uwzględniać przy ich formułowaniu. Na podstawie przepisu art. 555 Kodeksu cywilnego do umowy o przeniesienie prawa sui generis znajdą zastosowanie przepisy Kodeksu cywilnego o sprzedaży. Przepis ten przewiduje bowiem, że przepisy o sprzedaży rzeczy stosuje się odpowiednio do sprzedaży praw, a odpłatne przeniesienie prawa sui generis należy zakwalifikować jako sprzedaż prawa.
Drugą ustawą, której przepisy należy uwzględniać przy formułowaniu omawianych umów, jest ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Jej przepisy będą stosowane na gruncie baz danych przez analogię. Oznacza to, że nie wszystkie będą znajdowały bezpośrednie przełożenie na grunt baz danych. Przykładem jest art. 53 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, który wymaga, by umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych była zawarta na piśmie pod rygorem nieważności. W odniesieniu do przeniesienia prawa sui generis wskazany przepis nie znajdzie zastosowania.
Na podstawie innych przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, które znajdą zastosowanie do umów w przedmiocie baz danych, trzeba zwrócić uwagę na m.in. następujące zasady:
- jeżeli z umowy nie będzie wynikać, by przeniesienie praw lub udzielenie licencji nastąpiło nieodpłatnie, to producentowi należne będzie wynagrodzenie,
- korzystanie z bazy danych powinno następować w sposób zgodny z przeznaczeniem oraz przyjętymi zwyczajami, jeżeli z umowy nie wynika nic innego,
- przeniesienie własności egzemplarza bazy danych nie spowoduje przeniesienia prawa sui generis do bazy danych i odwrotnie, chyba że umowa będzie stanowić inaczej,
- w braku wyraźnego postanowienia o przeniesieniu prawa sui generis należy przyjąć, że została udzielona jedynie licencja,
- licencja udzielona na dłużej niż pięć lat będzie po upływie tego terminu uważana za udzieloną na czas nieoznaczony.
Licencja a przeniesienie prawa sui generis
Przed podjęciem decyzji, czy zawrzeć w danym przypadku umowę licencji, czy o przeniesienie prawa sui generis do bazy danych należy uwzględnić różnicę, jaka występuje między nimi. Umowa licencji pozwala na korzystanie z prawa sui generis do bazy danych przez określony w umowie czas. Prawo sui generis pozostaje zatem przy licencjodawcy, a licencjobiorca uzyskuje jedynie ograniczoną czasowo możliwość korzystania z tego prawa. Umowa licencji może być wyłączna lub niewyłączna, w zależności od tego, czy licencjodawca może udzielać równoległej licencji innym licencjobiorcom, czy też nie. Licencja może również dawać licencjobiorcy prawo do udzielania sublicencji. Jeżeli w umowie nie będzie to uregulowane, wówczas z uwagi na stosowanie przez analogię przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zostanie udzielona licencja niewyłączna bez prawa do udzielania sublicencji.
Umowa o przeniesienie prawa sui generis do bazy danych powoduje natomiast utratę przez producenta bazy lub jego następcę możliwości korzystania z tego prawa. W zakresie określonym umową, przejdzie ono bowiem na nabywcę.
Określenie zakresu prawa
Sporządzając umowę o przeniesienie prawa sui generis do bazy danych lub umowę licencji należy dokładnie określić zakres przenoszonego lub licencjonowanego prawa. Producentowi bazy danych przysługują bowiem dwa uprawnienia: prawo do pobierania danych oraz prawo do ich wtórnego wykorzystania. Omawiane umowy mogą zostać zatem ograniczone jedynie do jednego z tych praw. Dopuszczalne jest również ograniczenie zakresu udzielanego prawa do określonych form wykonywania jednego z powyższych uprawnień producenta bazy danych. Będzie to zatem zbliżone do instytucji pól eksploatacji znanych z ustawy o prawie autorskim.
Podsumowanie
Zawierając umowę o przeniesienie prawa sui generis lub umowę licencji należy pamiętać o uwzględnieniu zarówno przepisów Kodeksu cywilnego, jak i ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Przy czym, przepisy te nie będą w wielu przypadkach stosowane wprost a jedynie odpowiednio lub przez analogię. Przed zawarciem jednej z omówionych umów, trzeba przeanalizować, która będzie lepsza dla realizacji założonego przez strony celu. Obie mają bowiem różne skutki, a różnica jest zbliżona do zachodzącej między umową sprzedaży a umową najmu. Ważnym elementem treści umowy o przeniesienie prawa sui generis i umowy licencyjnej jest określenie zakresu przenoszonego lub objętego licencją prawa
Witold Chomiczewski LL.M. (Göttingen)
tel.: + 48 503 027 760
e-mail: witold.chomiczewski@lubasziwspolnicy.pl