Na marcowym spotkaniu z cyklu Poniedziałki pod Królami powróciliśmy do zagadnienia omawianego miesiąc wcześniej – umów autorskich. Szkolenie poprowadził Krzysztof Lewandowski – dyrektor generalny Stowarzyszenia Autorów ZAiKS, prawnik, specjalista z zakresu prawa autorskiego. Prelegenta wspierały mec. Ewa Łepkowska i mec. Anna Biernacka.
Podczas wykładu dyrektor Lewandowski omówił większość istotnych pojęć, które składają się na treść umowy autorskiej, a są to: nazwa umowy, data zawarcia umowy, podmioty umowy, przedmiot umowy, termin złożenia utworu, termin przyjęcia utworu, termin rozpowszechnienia utworu, rozporządzenie majątkowymi prawami autorskimi, pola eksploatacji, wynagrodzenie, oryginał utworu, wykonywanie praw zależnych, oświadczenia dotyczące praw osobistych, egzemplarze autorskie, nadzór autorski, nota copyright, zapisy końcowe umowy.
Prelegent zwrócił również uwagę, że niemożliwe jest przygotowanie generalnego wzoru umowy, która w sposób kompletny regulowałaby powstanie i przyszłą eksploatację utworu. Różnorodność przedmiotów umów i sposobów eksploatacji, jak również fakt, że każda umowa jest tak naprawdę uzgodnioną wolą dwóch stron, powoduje, że nie da się przewidzieć wszystkich zapisów i ustaleń, które umowa może i powinna regulować.
(mec. Ewa Łepkowska, mec. Anna Biernacka, dyrektor generalny Krzysztof Lewandowski, fot. Paweł Michalik)
Nazwa umowy.
Nazwa umowy jest istotna z punktu widzenia interpretacji umowy. Należy jednak podkreślić, że o ostatecznym kształcie umowy decyduje jej treść, a nie nazwa.
Nazwa umowy powinna odzwierciedlać intencję stron co do kształtu utworu, jego eksploatacji, na przykład: umowa o stworzenie utworu i udzielenie zgody na jego wykorzystanie, umowa wydawnicza, umowa licencyjna (umowa na podstawie, której autor wyraża zgodę na korzystanie z utworu).
Należy zwrócić uwagę, że częstą praktyką rynkową jest wykorzystywanie konstrukcji umowy o dzieło w regulacji stosunków pomiędzy twórcą, a zamawiającym. Nie jest to jednak forma polecana, z uwagi na fakt, że umowa o dzieło jest umową cywilną, umową rezultatu i w większości zapisów nie dotyczy prawa autorskiego.
Data umowy.
Jest niezwykle ważnym elementem umowy – w dynamicznie zmieniającej się sytuacji rynkowej i prawnej decyduje na przykład o aktach prawnych, które należy stosować do rozstrzygania sporów wynikających z umowy. Ma też istotne znaczenie z punktu widzenia pól eksploatacji (sposobów wykorzystania utworu), na których utwór ma być wykorzystywany – przepisy prawa autorskiego nie pozwalają na przenoszenie praw czy udzielanie prawa do korzystania z utworu (licencji) na polu eksploatacji, który w dniu jej podpisania nie był znany.
Z tych samych powodów nie rekomenduje się również antydatowania, czy zawierania umów z datą przyszłą – najpewniej jest wpisać do umowy faktyczną datę jej podpisania przez strony.
Podmiot umowy.
Konieczne jest dokładne określenie stron umowy.
W przypadku osób fizycznych za ich identyfikację odpowiadać będzie imię i nazwisko, adres oraz numer PESEL. W przypadku osób prawnych konieczne jest wskazanie nazwy podmiotu, adresu, numeru NIP i osób mających prawo do reprezentacji lub posiadających stosowne pełnomocnictwa. Podpisanie umowy przez osobę nieuprawnioną może prowadzić do nieważności umowy lub pozbawić ją skutków prawnych.
Definiując podmioty umowy zaleca się używanie określeń znanych na gruncie prawa autorskiego tj. autor, twórca, kompozytor, projektant, a nie np. wykonawca, który jest zwykle stroną umowy o charakterze cywilnoprawnym.
Przedmiot umowy.
Czyli to czego oczekuje od autora kontrahent podpisując daną umowę. Zwykle zapis taki brzmi: „zamawiający zamawia, a autor zobowiązuje się stworzyć …”. Jeśli przedmiotem zamówienia jest utwór, to powinien on być opisany rodzajowo. Szczegółowo należy opisać powstające dzieło poprzez np. wskazanie jego charakteru, nastroju, czasu trwania, tytułu, kolorystyki, charakterystyki postaci, sposobu zapisu na nośniku np. nuty, CD, BETA CAM, itd. itp. Ma to istotne znaczenie w procesie dowodzenia, że stworzony utwór jest odpowiedzią na zamówienie, w sytuacji gdy zamawiający będzie odmawiał przyjęcia utworu.
Często w umowach pojawiają się również oświadczenia, że nowopowstały utwór będzie oryginalny, na przykład: „autor oświadcza, że utwór jest wynikiem jego indywidualnej działalności twórczej i nie narusza jakichkolwiek praw osób trzecich” – nie ma konieczności wprowadzania takich zapisów. Autor niezależnie od zapisów umowy odpowiada za dostarczenie utworu oryginalnego, nie obciążonego prawami osób trzecich.
Termin i miejsce dostarczenia utworu (art. 54).
Termin złożenia utworu znajdziemy w większości umów autorskich – może być opisany konkretną datą lub odległością czasową od daty zawarcia umowy. Jest niezwykle ważnym elementem umowy i niesie za sobą daleko idące skutki prawne, łącznie z możliwością wypowiedzenia umowy przez zamawiającego w przypadku nie dotrzymania terminu złożenia utworu przez autora.
Określenie terminu złożenia utworu leży w interesie stron (szczególnie zamawiającego). W braku oznaczenia w/w terminu w treści umowy, autor zobowiązany jest złożyć utwór niezwłocznie po jego ukończeniu.
Jeśli miejsce dostarczenia utworu nie jest w umowie określone to przyjmuje się, że utwór należy złożyć w siedzibie zamawiającego.
Termin przyjęcia utworu (art. 55 ust. 4).
Dla stron umowy termin przyjęcia utworu ma daleko idące skutki zarówno w sferze dalszego korzystania z utworu, uprawnień stron oraz roszczeń, które mogą podnosić. Jest to termin, w którym zamawiający potwierdza otrzymanie utworu zgodnego z zamówieniem. Przeważnie termin przyjęcia opisany jest w umowie odległością czasową od terminu złożenia utworu np. „… 30 dni od terminu złożenia” lub konkretną datą. Do czasu upływu terminu zamawiający może żądać od autora dokonania zmian, uzupełnień, usunięcia usterek i wyznaczyć nowy termin przyjęcia utworu po poprawkach.
Dla twórcy ważne jest aby termin ten w umowie został określony i żeby był możliwie krótki. Po jego upływie lub w przypadku braku terminu w umowie, po upływie 6 miesięcy od złożenia utworu, uważa się utwór za przyjęty bez zastrzeżeń. Tym samym wygasają roszczenia o usunięcie wad i usterek fizycznych utworu.
Termin przedawnienia nie dotyczy wad prawnych utworu np. plagiatu.
Termin rozpowszechnienia utworu (art. 57).
Jest to termin, w którym zmawiający zobowiązuje się do rozpowszechnienia dzieła, czyli do publicznego udostępnienia dzieła w formie właściwej dla danego rodzaju utworu. Termin ten i związane z nim przepisy prawa autorskiego odnoszą skutek jedynie wobec tych utworów, które z założenia miały być publiczności udostępnione.
Termin rozpowszechnienia może być przez strony ustalony dowolnie – najczęściej jest oznaczony odległością czasową od terminu przyjęcia np. „…12 miesięcy od terminu przyjęcia” lub konkretną datą np. premiery dzieła dramaturgicznego.
W przypadku braku terminu w umowie zamawiający ma co najmniej 2 lata na rozpowszechnienie utworu. Dopiero jednak wezwanie do rozpowszechnienia utworu w terminie nie krótszym niż 6 miesięcy od daty wezwania i niedotrzymanie przez zamawiającego tego terminu, uprawnia autora do odstąpienia od umowy i do podniesienia roszczeń np. zapłaty pełnego wynagrodzenia (artykuł 57 pr. aut.).
W interesie autora leży zatem by termin ten został oznaczony w umowie i był możliwie krótki. Z drugiej strony termin rozpowszechnienia utworu powinien uwzględniać np. plany wydawnicze czy repertuarowe strony zamawiającej.
Pola eksploatacji (art. 41, art. 45, art. 50 ustawy).
Pola eksploatacji to sposoby wykorzystywania utworów, ich udostępniania publiczności np.: nadanie, odtworzenie, wykonanie, wyświetlenie, powielenie dowolną techniką i wszelkie inne możliwe. Jest tyle praw ile możliwych pól eksploatacji danego utworu. Można zatem powiedzieć, że z każdym polem eksploatacji związane jest oddzielne prawo twórcy, który oddzielnie może tym prawem rozporządzać (przenosić lub udzielać licencji wyłącznej czy niewyłączonej).
Umowa powinna wyraźnie wymieniać pola eksploatacji, co do których dokonujemy rozporządzenia. Pola powinny być szczegółowo, nie rodzajowo, opisane w umowie. Unikać należy zapisów typu „… wszelkich technikach drukarskich”, a stosować takie, które w sposób precyzyjny tę eksploatację opisują np. „wykorzystaniu utworu przez zamawiającego wyłącznie w postaci ilustracji książkowych”.
Wynagrodzenie (art. 43 ustawy).
Wynagrodzenie często jest wynikową zakresu uregulowań w umowie, w szczególności rodzaju rozporządzenia (przeniesienie praw lub licencja) oraz pól na jakich utwór ma być eksploatowany. Wynagrodzenie powinno być zatem adekwatne do zakresu korzystania z utworu oraz korzyści jakie odnosi zamawiający.
Strony umowy mają pełną swobodę co do ustalenia wysokości wynagrodzenia, nie regulują tego żadne przepisy ani tabele. W umowie wynagrodzenie może być określone kwotą (ryczałtowo) lub procentowo od np.: ceny sprzedaży egzemplarza, wpływów z biletów itp. Rekomendowane, z punktu widzenia autora, jest podzielenie wynagrodzenie na to należne z tytułu stworzenia utworu i to z tytułu wykorzystania utworu lub przeniesienia praw. W interesie autora leży by większa część wynagrodzenia dotyczyła korzystania lub rozporządzania prawami do utworu, jako że właśnie z tego tytułu autorowi przysługują 50% koszty uzyskania przychodu.
Autor może zrezygnować z wynagrodzenia – wtedy umowa powinna zawierać wyraźny zapis, że „nieodpłatnie” udzielił licencji lub przeniósł prawo. Pominięcie w umowie zapisu o wynagrodzeniu nie jest tożsame z rezygnacją z niego, ustawa zawiera bowiem kryteria ustalenia wynagrodzenia, gdy nie jest ono w umowie ustalone. W tym kontekście warto również zwracać uwagę na występowanie w umowie wszelkiego rodzaju zamienników wyrazu „nieodpłatnie”, takich jak: „pod tytułem darmym” czy „bez wynagrodzenia”.
Roszczenia autora o zapłatę wynagrodzenia przez zamawiającego zgodnie z art. 118 kodeksu cywilnego przedawniają się dopiero po upływie 10 lat.
Oryginał utworu (art. 52).
Rozporządzanie prawami do „utworu” nie jest tym samym co rozporządzenia w stosunku do „oryginału utworu”. Nabycie własności oryginału utworu powinno zostać wyraźnie, oddzielnie w umowie opisane. Zatem przekazanie oryginalnego zapisu nutowego wynikające np. z umowy licencji wyłącznej, służy jedynie możliwości realizacji tej umowy (umożliwia na przykład powielenie nut w ilościach egzemplarzy równej liczbie członków zespołu muzycznego) i po takim, zgodnym z umową, wykorzystaniu przez zamawiającego oryginał powinien zostać zwrócony do autora.
Jeśli zamawiający chce stać się właścicielem oryginału utworu czy jego egzemplarza powinno to zostać wyraźnie w umowie oznaczone. Warto pamiętać, że w pewnych kategoriach twórczości: utwory plastyczne, fotograficzne i rękopisy utworów literackich, autorowi – pomimo wcześniejszej sprzedaży praw majątkowych – przysługuje część wynagrodzenia uzyskanego przez sprzedającego oryginał dzieła.
Zniszczenie oryginału utworu może w pewnych sytuacjach uniemożliwić dalszą jego eksploatację. Między innymi dlatego, gdy autor nie przeniósł praw własności oryginału na zamawiającego, a ten został przez niego zniszczony – autor ma prawo do żądania odszkodowania.
Analogicznie – nabywając tylko oryginał utworu nie stajemy się właścicielem autorskich praw majątkowych do utworu.
Wykonywane praw zależnych (art. 46).
Z zasady, zgodnie z zapisem art. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, osoba dokonująca opracowań, przeróbek, przekształceń utworu musi uzyskać zezwolenie twórcy utworu pierwotnego (prawo zależne), chyba że autorskie prawa majątkowe do utworu pierwotnego wygasły. Zdarza się, że zamawiający umieszcza w umowie zapis, który prawo do udzielenia takiego zezwolenia przenosi na zamawiającego – by uniknąć wyzbycia się tego przywileju po stronie autora warto unikać w umowach zapisów takich jak np.: „autor wyraża zgodę na wykonywanie praw zależnych przez zamawiającego”, „autor przenosi na zamawiającego prawa zależne” itp.
Zdarza się, przy szczególnych rodzajach utworów i ich eksploatacji, że zgoda na wykonywanie praw zależnych jest niezbędna do realizacji umowy. Warto jednak opisać wtedy w umowie jakiego rodzaju przeróbki są dopuszczalne.
Nabycie nawet całości autorskich praw majątkowych na wszelkich polach eksploatacji nie powoduje automatycznego przejścia praw zależnych na nabywcę.
Oświadczenia dotyczące praw osobistych.
W umowie autorskiej mogą pojawić się również zapisy z tzw. sfery praw osobistych twórcy. Najczęściej, ze strony twórcy, są to zapisy dotyczące wydania dzieła pod pseudonimem lub anonimowo.
W umowach pojawiają się również zapisy, które mają na celu ograniczenie praw osobistych twórcy, np.: „autor rezygnuje ze swoich praw osobistych w stosunku do utworu przekazanego zamawiającemu” albo „autor nie będzie wykonywał swoich praw osobistych w stosunku do utworu” i w konsekwencji mogą pozbawić twórcę np. możliwości wykonywania nadzoru autorskiego.
Przypomnieć należy, że autorskie prawa osobiste chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem.
Egzemplarze autorskie (art. 63).
Zgodnie z obowiązującym prawem strona zamawiająca ma obowiązek przekazania twórcy tzw. egzemplarzy autorskich. Zatem, aby je otrzymać, należy ich liczbę określić w umowie. W przeciwnym wypadku twórca ma prawo tylko do jednego egzemplarza autorskiego. Jeśli utwór eksploatowany ma być na różnych polach eksploatacji, warto w umowie zapisać ile egzemplarzy utworu otrzyma twórca z każdego pola.
Nadzór autorski (art. 60).
Jest to nadzór związany z eksploatacją utworu. Daje autorowi prawo, przed rozpowszechnieniem dzieła, do kontroli czy końcowy efekt jest zgodny z intencjami autora. Strona zamawiająca jest ustawowo zobowiązana do umożliwienia autorowi przeprowadzenia nadzoru autorskiego.
Umowa może zawierać warunki i terminy wykonywania nadzoru autorskiego np. wykonania korekty. Jeżeli twórca nie przeprowadził nadzoru autorskiego w odpowiednim terminie, uważa się że wyraził zgodę na wprowadzone zmiany. Unikać należy ustalenia krótkich terminów wykonania nadzoru, co może uniemożliwić rzetelne jego dokonanie.
Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, za wykonanie nadzoru autorskiego twórcy nie przysługuje wynagrodzenie (ograniczenie to nie dotyczy utworów plastycznych).
Nota copyright.
Nota copyright wynika z konwencji powszechnej (zwanej też genewską lub copyright) i ma zabezpieczać przed bezprawnym korzystaniem z utworów w tych systemach prawnych, które dla ochrony autorskich praw majątkowych wymagają spełnienia określonych formalności np. zdeponowania pierwszego egzemplarza, wnoszenia opłat czy poświadczenia notarialnego. Zazwyczaj ma to miejsce w państwach z anglosaskim i latyno-amerykańskim systemem prawnym.
Wpisanie na egzemplarzu utworu, w określonym przez konwencję miejscu, noty copyright na rzecz faktycznego właściciela praw majątkowych rodzi takie skutki prawne jak wspomniane powyżej formalności. Nota składa się z następujących elementów: „©”, „imię i nazwisko właściciela majątkowych praw autorskich”, „rok nabycia praw przez uprawnionego”. Czyli pełny zapis może wyglądać następująco: „© Jan Kowalski, 2014”.
Nota powinna odzwierciedlać stan faktyczny – dlatego umawianie się co do jej treści, nie odzwierciedlającej rzeczywistości, nie jest właściwe.
Zapisy końcowe.
Umowa zawierać może również szereg dodatkowych zapisów, pośród nich wymienić można w szczególności:
- sposoby zmian umowy i jej aneksowania (np. tylko w formie pisemnej);
- tryb rozstrzygania sporów (sąd polubowny, czy sąd powszechny) i miejsce ich rozstrzygania; zapis ten ma szczególne znaczenie gdy strony umowy nie zamieszkują lub nie mają siedziby w tym samym mieście; dla twórcy korzystne jest by sąd rozstrzygający spór miał siedzibę w miejscu jego zamieszkania;
- liczby egzemplarzy umowy przypadających stronom;
- wskazanie prawa obowiązującego w sprawach nieuregulowanych w treści umowy; bez tego zapisu i tak mają zastosowanie właściwe przepisy, ale może to mieć znaczenie dla oceny (w razie sporu), jaki charakter ma zawarta umowa (np. zapis, że do umowy ma zastosowanie prawo autorskie wskazuje, że umowa ma charakter autorski).
- wskazanie państwa prawa właściwego w razie sporu – zapis ten ma szczególnie znaczenie w wypadku gdy drugą stroną umowy jest obywatel czy firma mająca siedzibę w innym kraju; dla polskiego twórcy korzystne jest by umowa była poddana prawu polskiemu.
- sposobów rozwiązania umowy i terminów wypowiedzeń.
Umowę kończą obowiązkowe podpisy stron zgodnie z zasadą reprezentacji.
Warto dodać, że w praktyce zdarzają się umowy których treść jest niejasna, niespójna, a niektóre jej zapisy pozostają w sprzeczności. Rodzi to trudności przy interpretacji umowy. Domniemywa się, że umowa ma na celu realizację „zgodnego zamiaru stron”, a strony, jeśli są wątpliwości, mogą zwrócić się do sądu o ustalenie stanu prawnego – gdzie sąd bada wspomniany zamiar i dokonuje ostatecznej interpretacji umowy oraz stanu prawnego.
Omawiane powyżej kwestie spowodowały szeroką dyskusję uczestników spotkania, co w znaczący sposób przyczyniło się do wyjaśnienia wielu wątpliwości dotyczących codziennej praktyki umownej twórców związanych z ZAiKS-em.
Pod adresem http://pliki.zaiks.org.pl/ppk/14.02.03.prezentacja.pdf znajdziecie Państwo prezentację wykorzystaną podczas omawianego spotkania.
Spotkanie było kontynuacja lutowego szkolenia przeprowadzonego przez p. mec. Hetman-Krajewską, która omówiła przede wszystkim instytucję przeniesienia praw majątkowych do utworu oraz tzw. licencje. W trakcie szkolenia zwracała również uwagę na wybrane przepisy o charakterze bezwzględnie obowiązującym. Podsumowanie spotkania dostępne jest pod poniższym linkiem (należy kliknąć w link lub skopiować go do przeglądarki)http://www.zaiks.org.pl/757,191,zagadnienia_omawiane_podczas_spotkania_poniedzialki_pod_krolami_w_dniu_3_lutego_2014_r
Ze względu na duże zainteresowanie tematem, dyrekcja ZAiKS-u zdecydowała o udostępnieniu Państwu nagrań audio z obu spotkań.Poniżej znajdują się linki do ściągnięcia plików.
Umowa autorska – podpisuj z głową! Część 1. Wykład Joanny Hetman-Krajewskiej.
http://pliki.zaiks.org.pl/ppk/14.02.03.cz1umowy.mp3
Umowa autorska – podpisuj z głową! Część 2. Wykład Krzysztofa Lewandowskiego.
http://pliki.zaiks.org.pl/ppk/14.03.03.cz2umowy.MP3
Istnieje możliwość ściągnięcia obu plików bezpośrednio na Państwa komputer, jako archiwum ZIP, link poniżej.
Łączna waga plików to 543 MB.