Prof. dr hab. Wojciech Morawski
Katedra Historii Gospodarczej i Społecznej
Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie
Rola banku centralnego w systemie finansowym –
doświadczenia historyczne
I. Trzy funkcje – trzy tradycje
1. Bank państwa (obsługa długu publicznego) – najstarsze banki publiczne: 1401 – Taula
dei Cambi w Barcelonie; 1407 Casa di San Georgio Genua; 1472 Monte dei Paschi di Siena;
1551 Banco di Palermo; 1584 Banco di Rialto Wenecja; 1593 Banco di San Ambrogio
Mediolan; 1605 Banco di Santo Spirito Rzym, 1609 Bank Amsterdamski, 1619 Girobank
Hamburg. Tradycja związana raczej z małymi państwami i raczej z republikami.
2. Bank emisyjny – szwedzkie platmynty, 1657 Stockholms Banco, 1668 Sverige Riksbank,
1694 Bank Anglii, 1800 Bank Francji, kolejne banki narodowe: fiński (1811), holenderski
(1816), austriacki (1816), norweski (1816), duński (1818), portugalski (1821), polski (1828),
grecki (1841), belgijski (1850).
3. Bank banków – doświadczenia angielskie a doświadczenia szkockie. Zakaz działania
banków akcyjnych jako forma obrony monopolu emisyjnego. Thomas Joplin. Ustawa z roku
1832. Doświadczenia kryzysów 1837 i 1847. Dyskusja między zwolennikami zasady stand by
i zwolennikami funkcji lender of last resort. William Bagehot – Lombard Street. A
Description of Money Market (1873). „Miękkie” i „twarde” instrumenty banku centralnego.
II. Społeczne znaczenie istnienia banku centralnego
przypadek amerykański: 1791 – pierwszy Bank Stanów Zjednoczonych; 1816 – drugi Bank
Stanów Zjednoczonych; doświadczenia kryzysu 1907; 1913 – powstanie Systemu Rezerwy
Federalnej. Społeczne tło amerykańskich sporów o bank centralny.
III. Problem niezaleŜności
1. model Banku Anglii – spółka akcyjna, brak wpływu władz państwowych na obsadę
personalną. (WZA wybiera 26 osobową Radę Dyrektorów, ta wybiera na rok gubernatora –
zawsze spoza Banku – i wicegubernatora – zawsze z grona pracowników Banku)
2. model Banku Francji – spółka akcyjna, o obsadzie personalnej decyduje głowa państwa
(kilkuletnie spory zakończone w 1806 roku mianowaniem przez Napoleona gubernatora i
dwóch wicegubernatorów. WZA była reprezentowana przez Radę Regentów, działającą
poprzez 5 wyłonionych ze swego grona komitetów). Podobnie było w Reichsbanku
3. model rosyjski – państwowy Gosbank 1861
4. wzrost znaczenia niezaleŜności w obliczu inflacji po I wojnie światowej. Konferencja
genueńska 1922 i zalecenie przekształcania banków centralnych w spółki akcyjne.
5. Nacjonalizacje po II wojnie światowej i nowe oblicze niezaleŜności. Model Bundesbanku
(Bank Deutscher Länder) Bundesrat, weto zawieszające rządu na 2 tygodnie). NiezaleŜność
jako norma międzynarodowa.
IV. Problem kompetencji
1. Model austro-węgierski (Bank Austro-Węgier a banki krajowe, Kryzys 1925 roku, BGK i
Fundusz Pomocy Instytucjom Kredytowym, nadzór bankowy w II Rzeczypospolitej); czy
EBC nawiązuje do modelu austro-węgierskiego?
2. Problem ponadnarodowej odpowiedzialności. Benjamin Strong i 1927 rok. Bundesbank i
kryzysy walutowe 1991 i 1993. FED i koniunktura w latach 1998-2007
3. William Martin McChesney i powstanie rynku eurodolarowego – 1966
4. Szczególny przypadek – EBC
5. perspektywy uszczelniania systemu
V. Czy bank centralny jest czwartą władzą?
Literatura:
W. Morawski – Zarys powszechnej historii pieniądza i bankowości, Warszawa 2002
W. Morawski – Historia finansów współczesnego świata od 1900 roku, Warszawa 2008