źródło: http://www.copywrong.pl
Pole eksploatacji jest pojęciem charakterystycznym dla prawa autorskiego i oznacza ono, najprościej rzecz ujmując, sposób korzystania z utworu wyodrębniony pod względem technicznym i ekonomicznym1. Art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (określanej dalej również jako „upapp”) zawiera przykładowe wyliczenie pól eksploatacji. Przepis ten do odrębnych pól eksploatacji zalicza między innymi wytwarzanie utworów techniką cyfrową, drukarską, reprograficzną, ich najem oraz eksploatację w sieciach informatycznych (co ustawodawca określa mianem „publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym” ). Pola eksploatacji odgrywają jedną z kluczowych ról w zakresie obrotu prawami autorskimi. Jest to związane z zasadą wyrażoną w art. 41 ust. 2 upapp, zgodnie z którą umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych lub umowa licencyjna, obejmuje pola eksploatacji wyraźnie w niej wymienione. Tym samym strony takiej umowy zobowiązane są do wskazania pól eksploatacji, co do których dokonują przeniesienia praw autorskich lub zezwolenia na korzystanie z nich. Zdaniem Sądu Najwyższego zasada wyrażona w art. 41 ust. 2 upapp przesądza o tym, że wskazanie pól eksploatacji stanowi essentialia negotti zarówno umowy przenoszącej autorskie prawa majątkowe jak i licencyjnej2.Stanowisko to podziela doktryna.
W praktyce sposób opisania pól eksploatacji w umowie może budzić wątpliwości. W szczególności powstaje pytanie na jaki stopień ogólności możemy pozwolić sobie formułując postanowienia umowne określające zakres w jakim jedna ze stron nabędzie praw autorskie lub uzyska uprawnienia do korzystania z utworu. Czy skutecznym będzie np. tak popularne w obrocie poprzestanie na sformułowaniu, wedle którego strony przenoszą majątkowe prawa autorskie na wszelkich znanych w chwili zawarcia umowy polach eksploatacji
? Nauka prawa autorskiego nie jest w tej kwestii zgodna. Z wypowiedzi doktryny można wyodrębnić 3 stanowiska – liberalne reprezentowane m.in. przez M. Kempińskiego3 i E. Ferenc-Szydełko4, restryktywne, za którym opowiadają się J. Barta i R. Markiewicz oraz pośrednie należące do E. Traple.
Stanowisko liberalne, opowiada się za daleko posuniętą swobodą w podejściu do wymogu wskazania pól eksploatacji, wynikającego z art. 41 ust. 2 upapp. M. Kempiński dopuszcza możliwość przeniesienia całości praw autorskich nie tylko poprzez ich wyraźne wymienienie w treści umowy, uzupełnione o zastrzeżenie przeniesienia uprawnień na wszystkich pozostałych, lecz niewskazanych polach eksploatacji. Za wystarczające do osiągnięcia takiego skutku autor ten uważa również posłużenie się ogólnym sformułowaniem przeniesienia wszystkich znanych stronom praw do utworu bez wskazywania konkretnych pól eksploatacji5.
Z drugiej strony mamy stanowisko J. Barty i R. Markiewicza, będących orędownikami restryktywnej wykładni art. 41 ust. 2 upapp. Zdaniem tych autorów w sytuacji nieprecyzyjnego, zbyt ogólnikowego wskazania pól eksploatacji odwołać należy się przy interpretacji zakresu przeniesienia praw autorskich lub udzielenia uprawnienia do korzystania z nich, do ogólnych reguł wykładni oświadczeń woli wskazanych w art. 65 k.c., w tym mieć na uwadze zamiar stron i cel kontraktu. Przedmiotowe reguły uzupełnić należy jednak o wskazówkę interpretacyjną zawartą w art. 41 ust. 2 upapp, zgodnie z którą wątpliwości co do „eksploatacyjnego wymiaru” umowy rozstrzygać należy na korzyść zbywcy czy licencjodawcy6 Zdaniem J. Barty i R. Markiewicza posłużenie się w umowie sformułowaniem mówiącym o wszystkich polach eksploatacji
lub wszystkich wymienionych w ustawie polach eksploatacji
w celu określenia jej zakresu przedmiotowego nie czyni zadość wymaganiu specyfikacji pól eksploatacji z art. 41 ust. 2 upapp. Ponadto sformułowanie zawarte w art. 41 ust. 2 upapp stoi na przeszkodzie przyjęciu zbyt daleko idącej wykładni odwołującej się do zgodnej, dorozumianej woli stron, czyli nie wyrażonej wyraźnie w umowie. W oparciu o powyższe J. Barta i R. Markiewicz stwierdzają, że umowa nie zawierająca w swej treści pól eksploatacji, nie wywołuje skutku w zakresie określonym w art. 41 ust. 2 upapp7.
Należy jeszcze odnotować stanowisko pośrednie, które zdaje się reprezentować E. Traple. Jego punktem wyjścia jest założenie, zgodnie z którym przepisy rozdziału 5 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (w tym art. 41 ust. 2) powinny mieć zastosowanie wyłącznie do obrotu pierwotnego prawami autorskimi, czyli do umów zawieranych przez twórcę rozumianego jako osobę pierwotnie uprawnioną z tytułu praw autorskich8. W sytuacji zatem gdy zbywcą lub udzielającym licencji jest podmiot, który wcześniej nabył prawa autorskie od twórcy, autorka nie widzi przeszkód w zawarciu umowy, która posługiwać będzie się sformułowaniem przeniesienia całości majątkowych praw autorskich
. Natomiast w przypadku obrotu pierwotnego jej zdaniem można próbować bronić stanowiska, zgodnie z którym brak wskazania w umowie pól eksploatacji powoduje jej nieważność9. Jednocześnie E. Traple uważa, że wymóg art. 41 ust. 2 upapp jest w pełni spełniony gdy zakres eksploatacji utworu zostanie ustalony poprzez stwierdzenie, że obejmuje on wszystkie pola eksploatacji wskazane w art. 50 upapp. Nie mniej w stosunku do obrotu pierwotnego autorka jest zdania, że art. 42 ust. 2 upapp raczej wyklucza możliwość zawierania umów dotyczących przeniesienia całości autorskich praw majątkowych10.
Jak zatem najbezpieczniej zrealizować wymóg art. 41 ust. 2 upapp?
Nie ma wątpliwości, że precyzyjne wymienienie pól eksploatacji w umowie będzie z jednej strony powodować przeniesienie praw autorskich na wskazanych polach. Z drugiej strony gwarantuje, że skutki wynikające z takiej umowy dotyczyć będą tylko i wyłącznie wymienionych w niej pól eksploatacji. Zatem jeżeli zależy nam, aby zbywając prawa autorskie nie przenieśćza dużo
uprawnień na ich nabywcę, powinniśmy bardzo skrupulatnie określić sposób w jakim nasz kontrahent będzie uprawniony do eksploatacji utworu. Jeżeli natomiast interesuje nas nabycie autorskich praw majątkowych w najszerszym możliwie zakresie to w praktyce w tym celu najczęściej wykorzystywane jest sformułowanie następującej treści: strony przenoszą autorskie prawa majątkowe na wszystkich znanych w chwili zawarcia umowy polach eksploatacji, a w szczególności na następujących…
. Wydaje się, że nawet gdyby przyjąć bardziej restryktywny sposób wykładni art. 41 ust. 2 upapp, wykluczający możliwość zastosowania ogólnego sformułowania o przeniesieniu autorskich praw majątkowych w odniesieniu do wszystkich znanych pól eksploatacji, to dodatkowe szerokie wymiennie pól eksploatacji (choćby to miałoby być powtórzenie katalogu pól wskazanych w art. 50 upapp), powinno nam zagwarantować nabycie uprawnień przynajmniej w tym ostatnim zakresie.
- 1.co do rozumienia pojęcia „odrębne pole eksploatacji” zob. w szczególności E. Traple [w:] J. Barta (red.), System prawa prywatnego. Tom 13. Prawo autorskie, Warszawa 2008, str. 144 i n. oraz T. Targosz, K. Włodarska-Dziurzyńska, Umowy przenoszące autorskie prawa majątkowe, LEX 2010, Rozdział V (dostęp przez SIP Lex)
- 2.Por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 września 2004 r. (III CK 400/2003)
- 3.M. Kempiński [w:] System prawa prywatnego. Tom 13. Prawo autorskie., J. Barta (red.), Warszawa 2008 str. 474
- 4.E. Ferenc-Szydełko, Komentarz do art. 41 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych [w:]Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz., E. Ferenc-Szydełko (red.), Warszawa 2011
- 5.M. Kempiński, op cit
- 6.J. Barta, R. Markiewicz, Komentarz do art. 41 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych[w:] Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz., Barta Janusz (red.), Ryszard Markiewicz (red.), wyd. V, 2011.
- 7.Ibidem.
- 8.E. Traple, Umowy o eksploatację utworów w prawie polskim., Oficyna 2010, Rozdział 2 pkt 1. ppkt 1.1. (dostęp przez SIP Lex)
- 9.Ibidem.
- 10.Ibidem., Rozdział 2 pkt 1 ppkt 1.2.