Zasady techniki prawodawczej (ZTP)

zasady i reguły obowiązujące przy konstruowaniu aktów normatywnych:

1. Wyczerpująco reguluje sprawy należące do zakresu przedmiotowego i podmiotowego;
2. Zawiera jak najmniej wyjątków (wyjątek: przepisy podatkowe);
3. Nie wykracza poza zakres przedmiotowy i podmiotowy;
4. Zwięzłość, syntetyczność, brak dużej szczegółowości;
5. Wyrażona w sposób zrozumiały.

W Polsce uregulowane zostały w załączniku (akcie niskiej rangi) do rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów w sprawie „zasad techniki prawodawczej” z dnia 20 czerwca 2002 r. Fakt ten zapobiega hipotetycznej sytuacji, w której ustawy i przepisy niezgodne z aktem wysokiej rangi (np. w przypadku konstytucyjnego uregulowania tych zasad) stawałyby się nieważne. Skutkowałoby to niemożnością wydania jakiejkolwiek ustawy (np. niezgodna z Konstytucją byłaby ordynacja podatkowa).

Budowa tekstu prawnego

1. Część nieartykułowana:

1.1. Tytuł (według ZTP)/ nagłówek (według Lecha Morawskiego);

1.2. Preambuła;

1.3. Określenie podstawy prawnej.

1. 2. Część artykułowana.

Ad. 1.1/

Tytuł/nagłówek zawiera:

• Oznaczenie rodzaju aktu;
• Datę ustawy;
• Ogólne określenie przedmiotu (według Morawskiego jest to właśnie tytuł).

Stosuje się formę zapisu:

• Opisową – rozpoczynającą się przyimkiem „o”, pisanym małą literą;
• Rzeczową – zaczynającą się od wyrazów (np. „ustawa…”).

Przykładowo:

USTAWA

Z dnia 23 KWIETNIA 1964

KODEKS CYWILNY

W przypadku, gdy tekst nie jest zamieszczony w oficjalnym dzienniku ustaw, musi zostać określone miejsce jego opublikowania. Stosujemy wtedy formę:

Dz. U. nr __ poz __

Ad. 1.2/

Preambuła stanowi:

• Wstęp w aktach o szczególnie wzniosłym znaczeniu (np. w Konstytucji);
• Nie jest elementem obligatoryjnym;
• Określa wartości, nawiązuje do tradycji, odwołuje się do ideologii;

Spory toczone są w kwestii tego, czy preambuła może stanowić samoistną podstawę rozstrzygnięć prawnych. Wyróżnić możemy tu dwie koncepcje:

• Tradycyjną – nie może stanowić podstawy rozstrzygnięć prawnych natomiast stanowi wskazówkę do interpretacji części artykułowanej;
• Aktywistyczną – (zwolennikiem jej jest Lech Morawski) według której może ona stanowić podstawę rozstrzygnięć. Stanowisko to argumentowane jest rozstrzygnięciami Trybunału Konstytucyjnego, które często oparte są na normach niezapisanych. Według zwolenników w takim wypadku tym bardziej można oprzeć się na preambule.

Kategorie przepisów w części artykułowanej

1. 1. Przepisy merytoryczne:

1.1. Ogólne – określają zawartość ustawy i podstawowe założenia. Systematyzuje się je w grupy tematyczne i oznacza charakteryzującymi ich treść nazwami:

1.1.1.      Zakres przedmiotowy;

1.1.2.      Zakres podmiotowy;

1.1.3.      Objaśnienie określeń (definicje legalne);

1.1.4.      Zasady ogólne.

Przykładowo: Kodeks Cywilny: „Kodeks niniejszy reguluje stosunki cywilnoprawne”, pełnoletniość: „pełnoletnim jest osoba, która ukończyła lat 18”.

Przepisy ogólne pozwalają zmniejszyć objętość aktu. Zawierają normy ogólne do danej grupy, dzięki czemu nie muszą być one powtarzane w przepisach szczególnych.

1.2. Szczegółowe – szczegółowo normują to, co nie zostało ujęte przepisami ogólnymi. Zamieszczane są w następującej kolejności:

1.2.1.      Przepisy prawa materialnego – regulują, kto, w jakich okolicznościach, jak powinien się zachować. Z nich dekoduje się normy prawne.

1.2.2.      Przepisy ustrojowe – przepisy określające kompetencje, zadania i obowiązki organów, a także stopień nadzoru nad nimi.

1.2.3.      Proceduralne – określają sposób postępowania przed organami.

1.2.4.      O odpowiedzialności karnej – zamieszczane wyłącznie, gdy spełnione są następujące warunki: naruszenie przepisów ustawy nie kwalifikuje się jako naruszenie przepisów Kodeksu Karnego, Kodeksu Karnego Skarbowego lub Kodeksu Wykroczeń; czyn zagrożony karą jest związany z tekstem ustawy.

1. 2. Przepisy zmieniające – wprowadzają zmiany w poprzedniej ustawie. Konieczne jest szczegółowe określenie zmienionych ustaw oraz stwierdzenie, które przepisy zostają uchylone, zmienione lub zachowują dotychczasowe brzmienie.

Typowe sformułowanie to: „[…] otrzymuje brzmienie […]”.

1. 3. Przepisy przejściowe – regulują wpływ nowej ustawy na stosunki powstałe pod działaniem ustaw dotychczasowych. Określają czy nowe prawo wchodzi w życie od razu czy prawo dotychczasowe jest przedłużane, czy zachowuje się uprawnienia i obowiązki wynikające z usuniętych przepisów. Gdy uchylamy ustawę, do której wydany był akt wykonawczy to akt ten również traci moc. Można zachować czasowo w mocy akt wykonawczy tylko, jeżeli nie jest niezgodny z nową ustawą.
2. 4. Przepisy dostosowujące – określają sposób powołania po raz pierwszy organów tworzonych ustawą, sposób przekształcania organów (dostosowywania ich do nowej ustawy) oraz sposób likwidacji organów znoszonych nową ustawą.
3. 5. Przepisy końcowe:

5.1. Uchylające – inaczej zwane derogacyjnymi. Wymienia się w nich przepisy, które mają zostać uchylone. Wyróżniamy dwa rodzaje derogacji:

5.1.1.      Derogacja wyraźna – przepisy obowiązują, póki nie zostaną usunięte konkretnym aktem (obowiązuje w Polsce).

5.1.2.      Derogacja milcząca – desuetudo – usunięcie następuje, gdy akt nie jest stosowany. Przeciwieństwem jest consuetudo – nabranie przez normę mocy prawnej przez stosowanie jej (np. prawo zwyczajowe).

Typowe brzmienie tych przepisów: „Traci moc ustawa […]”. W przypadku uchylania kilku aktów wymieniamy je w kolejności, w jakiej zostały uchwalone.

Gdy uchylane zostają tylko niektóre przepisy, wymieniamy je po kolei i szczegółowo.

5.2. O wejściu w życie – określenie czasu wejścia ustawy w życie. Ustawa wchodzi
w życie cała (nie poszczególne przepisy w różnych terminach).

Obowiązuje tzw. vacatio legis, czyli czas między ogłoszeniem ustawy a jej wejściem w życie. Jest to czas na zapoznanie się z ustawą.

W przypadku braku przepisu o wejściu w życie termin ten wynosi 14 dni od momentu ogłoszenia. Czasami w przypadku dużych aktów prawnych czas wejścia określa się
w przepisach wprowadzających ustawy.

5.3. O wygaśnięciu mocy obowiązującej ustawy – stosowane, gdy ustawa lub poszczególne jej przepisy mają obowiązywać w czasie lub do zdarzenia przyszłego.

Przykładowe sformułowanie: „Przepisy artykułu tracą moc z dniem […]”. Od zdarzenia przyszłego można uzależnić stosowanie danego aktu (np. od stanu klęski żywiołowej).

Jednostki systematyzujące

1. 1. Artykuł – zawiera myśl, sformułowany w jednym zdaniu – Art. 1
2. 2. Ustęp / paragraf – paragrafy stosujemy w kodeksach – 1./ §1.
3. 3. Punkt – 1)
4. 4. Litera – a)
5. 5. Tiret – „-” (czytane: tiret pierwsze, tiret drugie etc.)

W przypadku rozporządzeń:

1. 1. Paragrafy
2. 2. Ustępy

Sposób stosowania:

Artykuły dzielimy na ustępy (paragrafy), te z kolei na punkty, następnie na litery, które dzielimy na tirety.

Gdy używamy liter i od „a)” dojdziemy do „z)”, dodajemy drugą literę zaczynając alfabetycznie: „za)”, „zb)”, „zc)” etc.

W przypadku, gdy między dwa paragrafy wstawiamy inne, nie zmienia się numeracja następujących po tym paragrafów. Konstrukcja taka wygląda następująco:

…§669

§669¹

§669²

§670…

Paragrafy te odczytujemy następująco: „Paragraf 669 ze znaczkiem 1”, „Paragraf 669 ze znaczkiem 2”.

Jednostki systematyzujące większej objętości:

1. 1. Artykuł
2. 2. Oddział
3. 3. Rozdział
4. 4. Dział
5. 5. Tytuł
6. 6. Księga
7. 7. Część

Rodzaje przepisów

1. 1. Odsyłające:

1.1. Wewnątrzsystemowo – stosowane dla zmniejszenia objętości aktu. By uniknąć powtarzania zamieszcza się przepis odsyłający do innego aktu.

1.1.1.      Wprost – stosowane bez modyfikacji.

1.1.2.      Odpowiednio – niektóre stosowane są wprost, a inne z modyfikacjami lub nie są stosowane w ogóle.

1.2. Zewnątrzsystemowo – mają za zadanie zapewnić organowi luz decyzyjny. Wynika to z niemożliwości określenia różnych szczególnych aspektów poszczególnych spraw. Odwołują się tu do:

1.2.1.      Aktów nieformalnych – np. kodeks etyki lekarskiej.

1.2.2.      Wartości – np. dobre obyczaje, zasady współżycia społecznego.

1.2.3.      Pojęć nieostrych – nazwa języka jest nieostra, jeżeli jej brzeg jest zbiorem niepustym. Brzeg stanowi tu zbiór desygnatów, dla których użytkownicy nie mają pewności.

Przykład:

Młodzieniec – mężczyzna mający 18 lat

65 lat – nie jest młodzieńcem

Czy osoba mająca 29 lat jest młodzieńcem?

W ustawodawstwie przykładem takiego pojęcia może być „należyta staranność”. Rozstrzyganie czy czyjeś staranie mieści się w zakresie tej nazwy stanowi wspomniany luz decyzyjny.

1. 2. Blankietowe – odsyłają do przepisów, które mają zostać wydane. Są one często spotykane w prawie administracyjnym i podatkowym.