O polach eksploatacji pisałem już w kontekście wymogu ich wskazania w umowie przenoszącej autorskie prawa majątkowe lub umowie licencyjnej (Por. Pola eksploatacji i obowiązek ich wskazania w umowie licencyjnej i przenoszącej autorskie prawa majątkowe) oraz w związku z zakazem zawierania umów, dotyczących przyszłych pól eksploatacji (Por. Zakaz zawierania umów dotyczących przyszłych pól eksploatacji). W pierwszym z wymienionych artykułów wspomniałem, że przez pole eksploatacji można rozumieć sposób korzystania z utworu, wyodrębniony pod względem technicznym i ekonomicznym. Podobną definicję tego pojęcia proponuje E. Traple1, według której:
»Odrębne pole eksploatacji« oznacza każdy sposób eksploatacji uznany przez praktykę obrotu za samodzielny pod względem technicznym i ekonomicznym.
Ze względu na wagę tego pojęcia dla obrotu majątkowymi prawami autorskimi postanowiłem przybliżyć jego znaczenie.
Zacznijmy może od tego, że w ustawie z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach (tekst jednolity w Dz. U. Nr 90, poz. 631, rok 2006 ze zm.) (dalej jako „pr.aut.”) brak jest definicji pola eksploatacji. W art. 50 ust. 1 pr.aut. znajdziemy przykładowy katalog pól eksploatacji:
Odrębne pola eksploatacji stanowią w szczególności:
1) w zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową;
2) w zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami, na których utwór utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy;
3) w zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym.
Jest to wyliczenie przykładowe, co oznacza, że w praktyce mogą wystąpić (i występują) pola eksploatacji w nim niewymienione. Przyjmuje się również, że pola wymienione w art. 50 ust. 1 pr.aut. nie podlegają dalszemu uogólnieniu. Należy zwrócić uwagę, że określenia form korzystania z utworu, zawarte w tym przepisie, takie jak: „utrwalanie i zwielokrotnianie”, „obrót oryginałem albo egzemplarzem” oraz „rozpowszechnianie w inny sposób” nie są polami eksploatacji. Określają one jedynie istotę różnych form korzystania z utworu, a polami eksploatacji są dalej wymienione w tym przepisie postacie tych form2 (jak „wytwarzanie utworu techniką cyfrową”, „wprowadzanie do obrotu”, „najem”).
Wskazane w art. 50 ust. 1 pr.aut. pola mogą natomiast podlegać podziałowi na mniejsze pola eksploatacji. Na przykład pole „wytwarzanie egzemplarzy utworu techniką cyfrową” możemy podzielić na pola: „wytwarzanie egzemplarzy utworu w postaci płyt CD”, „wytwarzanie egzemplarzy utworu w postaci płyt DVD”, „wytwarzanie egzemplarzy utworu w postaci płyt Blu-Ray”.
W praktyce może powstać problem co w przypadku gdy nabyliśmy prawo autorskie na polu eksploatacji, z którego po zawarciu umowy w wyniku postępu technicznego, wyodrębnione zostało nowe, wcześniej nieznane pole. Na przykład nabyliśmy autorskie prawo majątkowe do sporządzania egzemplarzy utworu w technologii cyfrowej. Po pewnym czasie od zawarcia umowy upowszechnił się nowy nośnik treści zapisanych w postaci cyfrowej. Czy powinniśmy przyjąć, mając na uwadze, że skoro nowo powstałe pole eksploatacji wchodzi w zakres nabytego wcześniej przez nas szerszego pola, to automatycznie z chwilą wyodrębnienia nowego pola stajemy się uprawnieni do eksploatacji utworu również w jego zakresie? Czy może ze względu na zasadę, zgodnie z którą umowa prawnoautorska nie może obejmować pól nieznanych w chwili jej zawarcia, prawo do korzystania z utworu na nowym polu eksploatacji będzie przysługiwać twórcy.
T. Targosz na gruncie opisanego problemu proponuje przyjęcie następującej reguły:
(…) jeżeli umowa obejmuje szersze pole eksploatacji i pewien sposób korzystania wchodzi w zakres tego pola, to przeniesienie zachowuje pełną skuteczność nawet po tym, jak ten sposób korzystania stał się wyodrębnianym polem eksploatacji3.
Tak sformułowana reguła bliższa jest pierwszemu z zaprezentowanych rozwiązań naszego problemu. Kwestia ta nie wydaje mi się jednak jednoznaczna. Można bowiem próbować argumentować, mając na uwadze zasadę ochrony twórcy jako słabszej strony umowy, że nie jest przesądzone czy twórca gdyby wiedział o tym, że w zakres szerszego pola eksploatacji wejdzie nowe „subpole” o określonym znaczeniu ekonomicznym, to zgodziłby się również i na jego przeniesienie.
E. Ferenc-Szydełko wskazuje na istnienie innych, poza technicznym, kryteriów według których można wyodrębnić pola eksploatacji4. Wśród tych kryteriów autorka wymienia m.in.:
1) inny krąg odbiorców dzieła,
2) odmienny zasięg terytorialny lub językowy,
3) rozpowszechnianie przez inny podmiot niż pierwotnie rozpowszechniający,
4) całkowicie odrębne ekonomiczne znaczenie oznaczonego użytku.
Zdaniem T. Targosza, kryteria takie jak rozszerzenie kręgu odbiorców mają funkcję pomocniczą w stosunku do kryterium ekonomicznego. Pomagają one lepiej uzasadnić ekonomiczną odrębność danego sposobu korzystania jako pola eksploatacji5.
Można powiedzieć, że z odrębnym polem eksploatacji będziemy mieli do czynienia wtedy gdy dany sposób wykorzystania utworu będzie powszechnie znany z technicznego i ekonomicznego punktu widzenia. Oznacza to, istnienie powszechnej wiedzy co do metody (sposobu) wykorzystania utworu oraz, że sposób ten ma samodzielne ekonomiczne znaczenie (posiada swoją grupę odbiorców, która jest na tyle duża, że eksploatacja utworu w sposób określony danym polem eksploatacji jest ekonomicznie opłacalna).
W takim ujęciu, kryterium ekonomiczne powinno decydować, czy dany sposób korzystania z utworu ma wystarczające znaczenie gospodarcze. Już w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku znane były techniki strumieniowego przesyłania dźwięku i obrazu w czasie rzeczywistym – coś co dzisiaj określa się mianem webcastingu (nadawania internetowego, telewizji internetowej lub radia internetowego). Zatem to pole eksploatacji było wyodrębnione pod względem technicznym. Ze względu jednak na znikomą dostępność szybkich łączy internetowych, nie miało znaczenia ekonomicznego. Grupa osób, mogących z takiej formy eksploatacji utworu skorzystać była marginalna, przez co ekonomiczne wykorzystanie tego pola eksploatacji było po prostu nieopłacalne.
Według T. Targosza
ekonomiczna odrębność danego sposobu korzystania występuje wtedy, gdy uznają ją uczestnicy obrotu, czyli gdy w pewnym uproszczeniu traktują oni daną formę udostępniania im utworów jako samodzielny „produkt”128 lub „usługę”. Jest w pełni zrozumiałe, że na ocenę uczestników obrotu mogą wpływać takie czynniki, jak odmienna strona techniczna, jednak dopiero wtedy, gdy odmienna technika prowadzi do tego, że uczestnicy obrotu potrafią wyodrębnić dany sposób korzystania z utworów, powstaje pole eksploatacji w rozumieniu art. 17 i 50 pr. aut6.
Rozważając czy mamy do czynienia z nowym, nieznanym do tej pory polem eksploatacji, warto pamiętać, że regulacja dotycząca pól eksploatacji w prawie autorskim ma za cel przede wszystkim ochronę słabszej strony stosunku obligacyjnego czyli twórcy. Dlatego ewentualne wątpliwości powinny być rozstrzygane na jego korzyść.
Na koniec należy jeszcze zwrócić uwagę na to, że w doktrynie został wyrażony pogląd, zgodnie z którym ograniczenia ilościowe (np. prawo do wytworzenia określonej liczby egzemplarzy ), ograniczenia zakresu korzystania z utworu do wskazanego terytorium lub okresu, nie należą do zakresu pojęcia pola eksploatacji. Zawarcie takich ograniczeń w umowie będzie miało jedynie skutek obligacyjny7.
- 1.Por. E. Traple, Komentarz do art.50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych [w:] Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, red. J. Barta, R. Markiewicz, 2011(wersja elektroniczna dostępna w SIP LEX).
- 2.Por. T. Targosz, K. Włodarska-Dziurzyńska, Umowy przenoszące autorskie prawa majątkowe, 2001, Rozdział V. 4 (wersja elektroniczna dostępna w SIP LEX).
- 3.Ibidem.
- 4.E. Ferenc-Szydełko, Komentarz do art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych [w:]Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz, red. E. Ferenc-Szydełko, 2011 (wersja elektroniczna dostępna w SIP Legalis).
- 5.Por. T. Targosz, K. Włodarska-Dziurzyńska, Umowy…, op.cit.
- 6.Ibidem.
- 7.Ibidem