{"id":1391,"date":"2016-05-20T11:04:11","date_gmt":"2016-05-20T10:04:11","guid":{"rendered":"http:\/\/www.venco.com.pl\/~cozy\/blog\/?p=1391"},"modified":"2016-05-20T11:04:11","modified_gmt":"2016-05-20T10:04:11","slug":"imieslowy-w-polszczyznie-wspolczesnej-i-dawnej","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/2016\/05\/20\/imieslowy-w-polszczyznie-wspolczesnej-i-dawnej\/","title":{"rendered":"Imies\u0142owy w polszczy\u017anie (wsp\u00f3\u0142czesnej i dawnej)"},"content":{"rendered":"

By\u0107 mo\u017ce nazwa imies\u0142\u00f3w<\/i> niewiele m\u00f3wi przeci\u0119tnemu u\u017cytkownikowi j\u0119zyka. Tymczasem imies\u0142owami pos\u0142ugujemy si\u0119 cz\u0119sto, gdy\u017c w wielu wypadkach pozwalaj\u0105 uzyska\u0107 zwi\u0119z\u0142o\u015b\u0107 wypowiedzi i unikn\u0105\u0107 stosowania powtarzaj\u0105cych si\u0119 monotonnych konstrukcji podrz\u0119dnych. Niestety, nie zawsze u\u017cywamy ich poprawnie.<\/p>\n

W dalszej cz\u0119\u015bci artyku\u0142u postaram si\u0119 uporz\u0105dkowa\u0107 wiedz\u0119 na temat imies\u0142ow\u00f3w i ich typ\u00f3w oraz om\u00f3wi\u0107 kwestie poprawnego ich u\u017cywania, a tak\u017ce zapisywania z partyku\u0142\u0105 zaprzeczaj\u0105c\u0105 nie<\/i>.<\/b> Na koniec podsumuj\u0119 wiadomo\u015bci w formie tabeli.<\/p>\n

Na wst\u0119pie dodam jeszcze, \u017ce artyku\u0142 ten w za\u0142o\u017ceniu mia\u0142 by\u0107 kr\u00f3tk\u0105 notk\u0105 podsumowuj\u0105c\u0105 stan wiedzy, jednak w trakcie jej tworzenia pojawi\u0142 si\u0119 szereg problem\u00f3w zwi\u0105zanych z sam\u0105 klasyfikacj\u0105 i nazewnictwem imies\u0142ow\u00f3w, gdy\u017c przez wieki przechodzi\u0142y one czasami niema\u0142e przemiany, stosowane w niekt\u00f3rych opracowaniach nazewnictwo nie uwzgl\u0119dnia obecnego u\u017cycia niekt\u00f3rych imies\u0142ow\u00f3w, a niekt\u00f3re systemy ich nazewnictwa okazuj\u0105 si\u0119 tylko na poz\u00f3r dobre i konsekwentne. Dlatego te\u017c opr\u00f3cz stosowania nazw, kt\u00f3re \u2014 jak si\u0119 wydaje \u2014 najlepiej okre\u015blaj\u0105 dan\u0105 grup\u0119 imies\u0142ow\u00f3w, podaj\u0119 te\u017c nazwy utrwalone w gramatyce szkolnej, kt\u00f3re cho\u0107 odpowiednie do uj\u0119cia wiedzy o stosowanych obecnie imies\u0142owach, okazuj\u0105 si\u0119 zbyt ma\u0142o precyzyjne, by m\u00f3c z ich u\u017cyciem opisa\u0107 zagadnienie w nieco szerszym uj\u0119ciu.<\/p>\n

Zanim przejd\u0119 do meritum, jeszcze jedna uwaga: przed om\u00f3wieniem ka\u017cdego typu imies\u0142ow\u00f3w zaznaczam w \u015br\u00f3dtytule, czy jest on produktywny we wsp\u00f3\u0142czesnym j\u0119zyku polskim, czy te\u017c reprezentuj\u0105ce go wyrazy s\u0105 konstrukcjami stosowanymi w czasach historycznych, kt\u00f3re we wsp\u00f3\u0142czesnej polszczy\u017anie przetrwa\u0142y jako relikty.<\/p>\n

1. Czym s\u0105 imies\u0142owy, je\u015bli istniej\u0105?<\/h3>\n

Wbrew pozorom, to dosy\u0107 k\u0142opotliwe pytanie. Tradycyjna gramatyka traktuje imies\u0142owy jako formy czasownik\u00f3w \u2014 formy, co prawda, dosy\u0107 osobliwe, ale tylko formy. Z kolei w klasyfikacji prof. Saloniego imies\u0142owy jako takie nie istniej\u0105, lecz zosta\u0142y, w zale\u017cno\u015bci od wzorca odmiany, w\u0142\u0105czone odpowiednio do przymiotnik\u00f3w (wszystkie imies\u0142owy przymiotnikowe) i przys\u0142\u00f3wk\u00f3w (imies\u0142owy przys\u0142\u00f3wkowe). Jest to bez w\u0105tpienia rozwi\u0105zanie logiczne, szczeg\u00f3lnie w uj\u0119ciu czysto strukturalistycznym, jednak jego przyjecie powoduje inne problemy, np. niesp\u00f3jno\u015b\u0107 z og\u00f3lnymi zasadami ortografii (w tym wypadku opartymi na kryterium semantycznym). Pozasystemowym argumentem za uznaniem odr\u0119bno\u015bci imies\u0142ow\u00f3w jest fakt, i\u017c \u015bwiadomo\u015b\u0107 ich funkcji u\u0142atwia nauk\u0119 nie tylko j\u0119zyka polskiego, ale i wielu obcych.<\/p>\n

W zwi\u0105zku z powy\u017cszymi w\u0105tpliwo\u015bciami najlepiej przyj\u0105\u0107 kompromisow\u0105 definicj\u0119, kt\u00f3ra omija problem przynale\u017cno\u015bci (lub nie) do cz\u0119\u015bci mowy:<\/p>\n

Imies\u0142\u00f3w<\/b> jest to wyraz utworzony od czasownika, wykazuj\u0105cy gramatyczne podobie\u0144stwo do przymiotnika lub przys\u0142\u00f3wka.<\/p><\/blockquote>\n

Ze wzgl\u0119du na podobie\u0144stwo imies\u0142ow\u00f3w do przymiotnik\u00f3w i przys\u0142\u00f3wk\u00f3w dzielimy je og\u00f3lnie na imies\u0142owy przymiotnikowe<\/b> i imies\u0142owy przys\u0142\u00f3wkowe<\/b>.<\/p>\n

2. Imies\u0142owy przymiotnikowe czynne (u\u017cywane we wsp\u00f3\u0142czesnej polszczy\u017anie)<\/h3>\n

Nazwa imies\u0142owy przymiotnikowe czynne<\/i> obowi\u0105zuje w gramatyce szkolnej, lecz z punktu widzenia ca\u0142okszta\u0142tu wiedzy na temat imies\u0142ow\u00f3w, nale\u017ca\u0142oby raczej nazywa\u0107 je imies\u0142owami przymiotnikowymi tera\u017aniejszymi czynnymi.<\/p>\n

2.1. Budowa<\/h4>\n

Imies\u0142owy tego typu s\u0105 tworzone tylko od czasownik\u00f3w niedokonanych przez dodanie ko\u0144c\u00f3wki -\u0105cy<\/i>, -\u0105ca<\/i>, -\u0105ce<\/i> do tematu fleksyjnego 3. osoby liczby mnogiej czasu tera\u017aniejszego czasownika.<\/p>\n

W praktyce wystarczy do formy 3. osoby liczby mnogiej czasownika doda\u0107 odpowiedni\u0105 ko\u0144c\u00f3wk\u0119 (-cy<\/i>, -ca<\/i> lub -ce<\/i>), np.
\n(widzie\u0107) widz\u0105<\/i> + cy<\/i> \u2192 widz\u0105cy<\/i>
\n(biec) biegn\u0105<\/i> + cy<\/i> \u2192 biegn\u0105cy<\/i>
\n(pilnowa\u0107) pilnuj\u0105<\/i> + cy<\/i> \u2192 pilnuj\u0105cy<\/i>
\n(is\u0107) id\u0105<\/i> + cy<\/i> \u2192 id\u0105cy<\/i>
\n(piec) piek\u0105<\/i> + cy<\/i> \u2192 piek\u0105cy<\/i><\/p>\n

2.2. Funkcja gramatyczna<\/h4>\n

Imies\u0142\u00f3w przymiotnikowy tera\u017aniejszy czynny okre\u015bla rzeczownik ze wzgl\u0119du na wykonywan\u0105 czynno\u015b\u0107 lub stan i jest skr\u00f3conym odpowiednikiem zdania podrz\u0119dnego przydawkowego zbudowanego w oparciu o schemat ten, kt\u00f3ry co\u015b robi (robi\u0142)<\/i>, np.:
\nid\u0105cy<\/i> = ten, kt\u00f3ry idzie<\/i> (ten, kt\u00f3ry szed\u0142<\/i>)
\npilnuj\u0105cy<\/i> = ten, kt\u00f3ry pilnuje<\/i> (ten, kt\u00f3ry pilnowa\u0142<\/i>)
\nznaj\u0105cy<\/i> = ten, kt\u00f3ry zna<\/i> (ten, kt\u00f3ry zna\u0142<\/i>)<\/p>\n

Oznacza to, \u017ce w zdaniu imies\u0142owy przymiotnikowe tera\u017aniejsze czynne s\u0105 okre\u015bleniami rzeczownika i pe\u0142ni\u0105 funkcj\u0119 przydawki.<\/p>\n

Imies\u0142\u00f3w przymiotnikowy czynny mo\u017ce oznacza\u0107 czynno\u015b\u0107 lub stan o charakterze sta\u0142ym lub czasowym, np. s\u0142owo niepal\u0105cy<\/i> mo\u017ce oznacza\u0107 cz\u0142owieka, kt\u00f3ry nie pali w og\u00f3le (bo dba o zdrowie) lub w danej chwili (bo np. ch\u0119tnie by zapali\u0142, ale obawia si\u0119 mandatu). W tym pierwszym przypadku imies\u0142\u00f3w staje si\u0119 praktycznie okre\u015bleniem cechy sta\u0142ej, w drugim \u2014 tymczasowej.<\/p>\n

2.3. Zalecenia poprawno\u015bciowe<\/h4>\n

Czynno\u015b\u0107 lub stan wyra\u017cone imies\u0142owem przymiotnikowym tera\u017aniejszym czynnym musz\u0105 by\u0107 wsp\u00f3\u0142czesne w stosunku do czynno\u015bci lub stanu wyra\u017canego w zdaniu. Tak wi\u0119c widz\u0119biegn\u0105cego<\/span> \u017co\u0142nierza<\/i> znaczy widz\u0119 \u017co\u0142nierza, kt\u00f3ry biegnie<\/span><\/i> (teraz, a nie np. 10 minut temu, gdy\u017c czasownik widz\u0119<\/i>, b\u0119d\u0105cy tu orzeczeniem, zosta\u0142 u\u017cyty w czasie tera\u017aniejszym), natomiast widzia\u0142em biegn\u0105cego<\/span> \u017co\u0142nierza<\/i> znaczy widzia\u0142em \u017co\u0142nierza,kt\u00f3ry bieg\u0142<\/span><\/i> (wtedy, kiedy go widzia\u0142em \u2014 czasownik widzia\u0142em<\/i>, wyst\u0119puj\u0105cy tu w funkcji orzeczenia, jest w czasie przesz\u0142ym i to on okre\u015bla p\u0142aszczyzn\u0119 czasow\u0105).<\/p>\n

2.4. Pisownia z nie<\/i><\/h4>\n

Jeszcze w latach 80. XX w. istnia\u0142o rozr\u00f3\u017cnienie pisowni w zale\u017cno\u015bci od znaczenia imies\u0142owu. Je\u015bli imies\u0142\u00f3w przymiotnikowy tera\u017aniejszy czynny okre\u015bla\u0142 cech\u0119 sta\u0142\u0105, obowi\u0105zywa\u0142a pisownia \u0142\u0105czna, je\u015bli tymczasow\u0105 \u2014 rozdzielna (dlatego w tekstach sprzed kilkunastu lat spotykamy si\u0119 z oboma sposobami zapisu). By\u0142a to bardzo niepraktyczna zasada, bo chocia\u017c sprzyja\u0142a precyzji wypowiedzi, w wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w by\u0142a \u017ar\u00f3d\u0142em nie zawsze mo\u017cliwych do rozstrzygni\u0119cia dylemat\u00f3w. Dlatego Rada J\u0119zyka Polskiego ostatecznie zaleci\u0142a, by nie<\/i> z wszystkimi imies\u0142owami tego typu pisa\u0107 \u0142\u0105cznie niezale\u017cnie od ich znaczenia, chocia\u017c\u2026 dopuszcza si\u0119 stosowanie starej normy, o ile ma to s\u0142u\u017cy\u0107 rozr\u00f3\u017cnieniu znacze\u0144.<\/p>\n

2.5. Ciekawostka<\/h4>\n

W \u015bwietle powy\u017cszej zasady ortograficznej popularne tabliczki o tre\u015bci Dla niepal\u0105cych<\/i> s\u0105 zgodne z obecn\u0105 norm\u0105, lecz w latach 80. XX w. i wcze\u015bniej \u0142\u0105czna pisownia na nich by\u0142a nieuzasadniona, poniewa\u017c oznaczone w ten spos\u00f3b miejsca nie by\u0142y przeznaczone dla zupe\u0142nych \u201etytoniowych abstynent\u00f3w\u201d, lecz wymagano jedynie, by na czas przebywania w nich powstrzyma\u0107 si\u0119 od palenia. Tak wi\u0119c reforma zasady spowodowa\u0142a, i\u017c w jednej chwili sta\u0142y si\u0119 one poprawne\u2026<\/p>\n

3. Imies\u0142owy przymiotnikowe bierne (u\u017cywane we wsp\u00f3\u0142czesnej polszczy\u017anie)<\/h3>\n

Niegdy\u015b by\u0142y to imies\u0142owy przymiotnikowe przesz\u0142e bierne (tworzone od czasownik\u00f3w dokonanych), jednak stosunkowo szybko przej\u0119\u0142y tak\u017ce funkcj\u0119 imies\u0142ow\u00f3w przymiotnikowych tera\u017aniejszych biernych (o kt\u00f3rych pisz\u0119 nieco dalej), dlatego te\u017c nadano im uniwersaln\u0105 nazw\u0119 (bez dookre\u015blenia tera\u017aniejsze<\/i> lub przesz\u0142e<\/i>). Obecnie tworzy\u0107 je mo\u017cna od czasownik\u00f3w przechodnich zar\u00f3wno dokonanych, jak i niedokonanych.<\/p>\n

3.1. Budowa<\/h4>\n

Imies\u0142owy przymiotnikowe bierne tworzy si\u0119 (poza nielicznymi wyj\u0105tkami) tylko od czasownik\u00f3w przechodnich (czyli takich, kt\u00f3re mog\u0105 tworzy\u0107 formy strony biernej) za pomoc\u0105 ko\u0144c\u00f3wek -ony<\/i>, -ona<\/i>, -one<\/i> lub -ty<\/i>, -ta<\/i>, -te<\/i> dodawanych do tematu czasownika, np. zrobiony<\/i>, bity<\/i>, zmieniony<\/i>, ci\u0105gni\u0119ty<\/i>. Do wyj\u0105tk\u00f3w nale\u017cy forma chodzony<\/i>, utworzona od nieprzechodniego czasownika chodzi\u0107<\/i>, jednak nie wyst\u0119puje ona jako regularny imies\u0142\u00f3w, lecz nazwa ta\u0144ca (dlatego mo\u017cna j\u0105 zaliczy\u0107 do rzeczownik\u00f3w).<\/p>\n

3.2. Funkcja gramatyczna<\/h4>\n

Imies\u0142owy przymiotnikowe przesz\u0142e bierne s\u0105 u\u017cywane do tworzenia form strony biernej czasownik\u00f3w, np.
\nRaport jest sporz\u0105dzany<\/span> przez urz\u0119dnik\u00f3w od kilku lat<\/i> (normalka, a gdy go wreszcie sko\u0144cz\u0105, oka\u017ce si\u0119 ju\u017c nieaktualny\u2026),
\nTw\u00f3j zeszyt w\u0142a\u015bnie jest darty<\/span> na strz\u0119py<\/i> (trzeba pilnowa\u0107 dobytku przed m\u0142odszym rodze\u0144stwem\u2026).<\/p>\n

Imies\u0142owy te wyst\u0119puj\u0105 w funkcji przydawki zast\u0119puj\u0105cej zdania podrz\u0119dne przydawkowe, np.
\nNosi sweter zrobiony<\/span> na drutach<\/i> = Nosi sweter, kt\u00f3ry zosta\u0142 zrobiony<\/span> na drutach.<\/i><\/p>\n

4. Imies\u0142owy przymiotnikowe przesz\u0142e czynne (historyczne)<\/h3>\n

4.1. Budowa<\/h4>\n

Imies\u0142owy przymiotnikowe przesz\u0142e czynne tworzy\u0142o si\u0119 za pomoc\u0105 ko\u0144c\u00f3wki -\u0142y<\/i>, -\u0142a<\/i>, -\u0142e<\/i>od czasownik\u00f3w dokonanych, np. przesz\u0142y<\/i>, zbieg\u0142y<\/i>.<\/p>\n

4.2. Funkcja gramatyczna<\/h4>\n

Imies\u0142owy przymiotnikowe przesz\u0142e czynne odnosz\u0105 si\u0119 do czynno\u015bci wykonywanych w przesz\u0142o\u015bci. S\u0105 ekwiwalentami wyra\u017ce\u0144 typu ten, kt\u00f3ry co\u015b zrobi\u0142 (z kt\u00f3rym co\u015b si\u0119 sta\u0142o)<\/i>, np.
\nzwi\u0119d\u0142y<\/i> = ten, kt\u00f3ry zwi\u0105d\u0142<\/i>
\nzbieg\u0142y<\/i> = ten, kt\u00f3ry zbieg\u0142<\/i>
\nupad\u0142y<\/i> = ten, kt\u00f3ry upad\u0142<\/i>
\nprzywyk\u0142y<\/i> = ten, kt\u00f3ry przywyk\u0142<\/i> (do czego\u015b)<\/p>\n

<\/div>\n

Imies\u0142owy te s\u0105 obecnie bardzo rzadko stosowane (w zasadzie u\u017cywa si\u0119 tylko kilku, nowych za\u015b si\u0119 nie tworzy) i postrzegane raczej jako przymiotniki. Wyst\u0119puj\u0105 tak\u017ce w kilku utartych po\u0142\u0105czeniach typu: zesz\u0142y rok<\/i> (ten, kt\u00f3ry zszed\u0142<\/i>, czyli min\u0105\u0142), t\u0142umacz przysi\u0119g\u0142y<\/i> (ten, kt\u00f3ry przysi\u0105g\u0142<\/i>), zmok\u0142a kura<\/i> itp. Nie tworzy ich si\u0119 dora\u017anie (nie powiemy np. *przykl\u0119k\u0142y ksi\u0105dz<\/i> ani *przybieg\u0142y zawodnik<\/i>). W przesz\u0142o\u015bci jednak by\u0142y stosowane w du\u017co wi\u0119kszym zakresie. Pierwotnie u\u017cywano ich do tworzenia form z\u0142o\u017conych czasu przesz\u0142ego i zaprzesz\u0142ego, st\u0105d ich tak wyra\u017ane podobie\u0144stwo do obecnie stosowanych form fleksyjnych czasownik\u00f3w (w wypadku 3. os. liczby pojedynczej rodzaju \u017ce\u0144skiego w czasie przesz\u0142ym s\u0105 zachowane w niezmienionej postaci, np. dziewczynka przybieg\u0142a<\/i>).<\/p>\n

5. Imies\u0142owy przymiotnikowe tera\u017aniejsze bierne (historyczne)<\/h3>\n

5.1. Budowa<\/h4>\n

Imies\u0142owy przymiotnikowe tera\u017aniejsze bierne tworzono od czasownik\u00f3w niedokonanych przechodnich za pomoc\u0105 ko\u0144c\u00f3wki -my<\/i>, -ma<\/i>, -me<\/i>, np. znikomy, widomy, rzekomy, ruchomy.<\/p>\n

5.2. Funkcja gramatyczna<\/h4>\n

Imies\u0142owy tego typu zast\u0119powa\u0142y d\u0142u\u017csze konstrukcje w stronie biernej, np.
\nwidomy<\/i> = ten, kt\u00f3ry jest widziany<\/i> (kt\u00f3rego wida\u0107<\/i>)
\nwiadomy<\/i> = ten, o kt\u00f3rym jest wiadomo<\/i>
\nznajomy<\/i> = ten, kt\u00f3ry jest nam znany<\/i><\/p>\n

Obecnie imies\u0142ow\u00f3w tego typu si\u0119 nie tworzy, a te, kt\u00f3re zachowa\u0142y si\u0119, cz\u0119sto zmieni\u0142y swoje znaczenie (np. imies\u0142\u00f3w niewidomy<\/i> kiedy\u015b znaczy\u0142 ten, kt\u00f3rego nie wida\u0107<\/i>, a obecnie ten, kt\u00f3ry nie widzi<\/i>, ale ju\u017c niezaprzeczona forma widomy<\/i>, np. w utartym wyra\u017ceniu widomy znak<\/i> zachowa\u0142a swoje znaczenie), a \u015bwiadomo\u015b\u0107 pochodzenia wielu innych si\u0119 zatar\u0142a. Ich funkcj\u0119 ju\u017c dawno temu przej\u0119\u0142y imies\u0142owy przymiotnikowe bierne.<\/p>\n

6. Imies\u0142owy przys\u0142\u00f3wkowe wsp\u00f3\u0142czesne (u\u017cywane we wsp\u00f3\u0142czesnej polszczy\u017anie)<\/h3>\n

6.1. Budowa<\/h4>\n

Imies\u0142owy przys\u0142\u00f3wkowe wsp\u00f3\u0142czesne tworzy si\u0119 tylko od czasownik\u00f3w niedokonanych przez dodanie do tematu fleksyjnego 3. osoby liczby mnogiej czasu tera\u017aniejszego czasownika ko\u0144c\u00f3wki -\u0105c<\/i>. W praktyce po prostu dodaje si\u0119 do formy 3. osoby liczby mnogiej ko\u0144c\u00f3wk\u0119 -c<\/i>, np.
\n(i\u015b\u0107) id\u0105<\/i> + c<\/i> \u2192 id\u0105c<\/i>
\n(s\u0142ucha\u0107) s\u0142uchaj\u0105<\/i> + c<\/i> \u2192 s\u0142uchaj\u0105c<\/i>
\n(pilnowa\u0107) pilnuj\u0105<\/i> + c<\/i> \u2192 pilnuj\u0105c<\/i><\/p>\n

6.2. Funkcja gramatyczna<\/h4>\n

Imies\u0142ow\u00f3w przys\u0142\u00f3wkowych wsp\u00f3\u0142czesnych u\u017cywa si\u0119, by wyrazi\u0107, \u017ce w trakcie trwania danej czynno\u015bci lub stanu nast\u0105pi\u0142o inne zdarzenie, np.
\nId\u0105c<\/span> do szko\u0142y, spotka\u0142em koleg\u0119<\/i> = kiedy szed\u0142em<\/span> do szko\u0142y, spotka\u0142em koleg\u0119<\/i>
\nWidzia\u0142em go, b\u0119d\u0105c<\/span> w kinie<\/i> = widzia\u0142em go, gdy by\u0142em<\/span> w kinie
\nId\u0105c do szko\u0142y, wst\u0105pi\u0119 po ciebie<\/i> = Gdy b\u0119d\u0119 szed\u0142 do szko\u0142y, wst\u0105pi\u0119 po ciebie<\/i><\/p>\n

Wtedy imies\u0142owowy r\u00f3wnowa\u017cnik zdania zast\u0119puje zdanie podrz\u0119dne okolicznikowe czasu.<\/p>\n

Tego typu imies\u0142owy mog\u0105 r\u00f3wnie\u017c zast\u0119powa\u0107 zdania podrz\u0119dne okolicznikowe przyczyny, np.
\nB\u0119d\u0105c<\/span> ministrem, musia\u0142em zareagowa\u0107 na takie praktyki<\/i> = Poniewa\u017c by\u0142em<\/span> ministrem, musia\u0142em\u2026<\/i>
\nprzy czym wskazywana w ten spos\u00f3b przyczyna musi istnie\u0107 r\u00f3wnocze\u015bnie z jej skutkiem.<\/p>\n

Imies\u0142owy tego typu mog\u0105 tez okre\u015bla\u0107 spos\u00f3b wykonywania czynno\u015bci, np.
\nSzed\u0142 po ulicy, kulej\u0105c<\/span><\/i>
\nWtedy imies\u0142\u00f3w przys\u0142\u00f3wkowy wsp\u00f3\u0142czesny pe\u0142ni funkcj\u0119 okolicznika sposobu.<\/p>\n

6.3. Wskaz\u00f3wki poprawno\u015bciowe<\/h4>\n

Podmiot czynno\u015bci wyra\u017canej imies\u0142owem musi by\u0107 to\u017csamy z podmiotem zdania g\u0142\u00f3wnego. Tak wi\u0119c zdanie
\nId\u0105c do szko\u0142y, zgubi\u0142em portfel<\/i>
\njest poprawne, gdy\u017c ten sam podmiot szed\u0142 do szko\u0142y i zgubi\u0142 portfel. Natomiast zdanie
\n*Id\u0105c do szko\u0142y, wypad\u0142 mi portfel<\/i>
\njest kompromituj\u0105cym b\u0142\u0119dem, gdy\u017c wynika z niego, \u017ce portfel nie tylko wypad\u0142, ale tez szed\u0142 do szko\u0142y. Przypomina mi si\u0119 w tym miejscu m\u00f3j dawny podr\u0119cznik, a konkretnie ilustracja przedstawiaj\u0105ca roze\u015bmiane s\u0142oneczko z tornistrem na plecach i workiem na obuwie w d\u0142oni, kt\u00f3ra ilustrowa\u0142a absurdalny charakter zdania *Id\u0105c do szko\u0142y, \u015bwieci\u0142o s\u0142o\u0144ce<\/i>. Bezsens tego typu konstrukcji ukazywa\u0142o te\u017c otwieraj\u0105ce niezapomniane skecze Ewy Szuma\u0144skiej zdanie *B\u0119d\u0105c m\u0142od\u0105 lekark\u0105, wszed\u0142 raz do mnie pacjent<\/i>. Tego typu b\u0142\u0119dy s\u0105 typowe dla j\u0119zyka pseudointeligencji.<\/p>\n

7. Imies\u0142owy przys\u0142\u00f3wkowe uprzednie (u\u017cywane we wsp\u00f3\u0142czesnej polszczy\u017anie)<\/h3>\n

Niestety, stosuje si\u0119 je bardzo rzadko (mo\u017cna wi\u0119c z \u017calem wr\u00f3\u017cy\u0107, \u017ce nast\u0119pne pokolenie j\u0119zykoznawc\u00f3w b\u0119dzie je rozpatrywa\u0107 ju\u017c jako formy historyczne), a szkoda, bo s\u0105 nie tylko eleganckie, ale i u\u017cyteczne.<\/p>\n

7.1. Budowa<\/h4>\n

Imies\u0142\u00f3w przys\u0142\u00f3wkowy uprzedni tworzy si\u0119 przez dodanie do tematu fleksyjnego czasownika ko\u0144c\u00f3wki -\u0142szy<\/i> (gdy temat ko\u0144czy si\u0119 sp\u00f3\u0142g\u0142osk\u0105) lub -wszy<\/i> (gdy temat ko\u0144czy si\u0119 samog\u0142osk\u0105), np.
\n(zje\u015b\u0107) zjad<\/i> + \u0142szy<\/i> \u2192 zjad\u0142szy<\/i>
\n(wzi\u0105\u0107) wzi\u0105<\/i> + wszy<\/i> \u2192 wzi\u0105wszy<\/i><\/p>\n

Naturalnie tego typu imies\u0142owy tworzy si\u0119 tylko od czasownik\u00f3w przechodnich dokonanych.<\/p>\n

7.2. Funkcja gramatyczna<\/h4>\n

Imies\u0142owy uprzednie s\u0142u\u017c\u0105 do wyra\u017cenia nast\u0119pstwa czynno\u015bci lub stan\u00f3w, z tym \u017ce imies\u0142owem uprzednim wyra\u017ca si\u0119 czynno\u015b\u0107 (lub stan) zako\u0144czon\u0105 przed rozpocz\u0119ciem czynno\u015bci (lub nastaniem stanu) wyra\u017conej w zdaniu g\u0142\u00f3wnym, np.
\nZjad\u0142szy<\/span> \u015bniadanie, wyszed\u0142em z domu<\/i> = Po zjedzeniu<\/span> \u015bniadania\u2026<\/i>
\nWr\u00f3ciwszy<\/span> do domu, poszed\u0142em spa\u0107<\/i> = Po powrocie<\/span> do domu\u2026<\/i><\/p>\n

Czasami te\u017c, ale nie zawsze, imies\u0142\u00f3w ten dodatkowo wskazuje zwi\u0105zek przyczynowo-skutkowy, przez co zdanie dodatkowo nabiera cech zdania okolicznikowego przyczyny, np.
\nUs\u0142yszawszy<\/span> o tym, ucieszy\u0142em si\u0119<\/i> = Po us\u0142yszeniu<\/span> o tym\u2026<\/i> (dodatkowo jednak wyczuwamy, i\u017c przyczyn\u0105 rado\u015bci by\u0142o to, co zosta\u0142o us\u0142yszane, wi\u0119c jednocze\u015bnie nak\u0142ada si\u0119 na pierwsze znaczenie drugi komunikat: Ucieszy\u0142em si\u0119, poniewa\u017c us\u0142ysza\u0142em<\/span>o tym<\/i>).<\/p>\n

Jak Pa\u0144stwo widz\u0105, naprawd\u0119 nie potrzeba si\u0119 tych imies\u0142ow\u00f3w obawia\u0107, a ryzyko pope\u0142nienia b\u0142\u0119du w ich u\u017cyciu jest o wiele mniejsze ni\u017c w wypadku imies\u0142ow\u00f3w przys\u0142\u00f3wkowych wsp\u00f3\u0142czesnych.<\/p>\n

8. Zestawienie<\/h3>\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
typ imies\u0142owu<\/b><\/td>\nko\u0144-
\nc\u00f3wki<\/b><\/td>\n		tworzone
\nod
\nczasow-
\nnik\u00f3w<\/b><\/td>\n		\u0142\u0105cz\u0105
\nsi\u0119 z<\/b><\/td>\n		funkcja
\ngrama-
\ntyczna<\/b><\/td>\n		odmiana<\/b><\/td>\npisownia
\nz nie<\/i><\/b><\/td>\n<\/tr>\n
przymiotnikowy (tera\u017aniejszy) czynny*<\/b><\/td>\n-\u0105cy
\n(-\u0105ca,
\n-\u0105ce)<\/td>\n		niedo-
\nkonanych<\/td>\n		rzeczow-
\nnikami<\/td>\n		przy-
\ndawka<\/td>\n		liczba
\nrodzaj
\nprzypadek<\/td>\n		\u0142\u0105czna<\/td>\n<\/tr>\n
przymiotnikowy przesz\u0142y czynny<\/b>**<\/sup><\/td>\n-\u0142y
\n(-\u0142a,
\n-\u0142e)<\/td>\n		doko-
\nnanych<\/td>\n<\/tr>\n
przymiotnikowy (przesz\u0142y) bierny*<\/sup><\/b><\/td>\n-ny
\n(-na,
\n-ne),
\n-ty
\n(-ta,
\n-te)<\/td>\n		prze-
\nchodnich<\/td>\n<\/tr>\n
przymiotnikowy tera\u017aniejszy bierny**<\/sup><\/b><\/td>\n-my
\n(-ma,
\n-me)<\/td>\n		prze-
\nchodnich
\nniedo-
\nkonanych<\/td>\n<\/tr>\n
przys\u0142\u00f3wkowy wsp\u00f3\u0142czesny<\/b><\/td>\n-\u0105c<\/td>\nniedo-
\nkonanych<\/td>\n		czasow-
\nnikami<\/td>\n		okoli-
\ncznik<\/td>\n		nieod-
\nmienne<\/td>\n		roz-
\ndzielna<\/td>\n<\/tr>\n
przys\u0142\u00f3wkowy uprzedni<\/b><\/td>\n-\u0142szy,
\n-wszy<\/td>\n		doko-
\nnanych<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

*<\/sup> \u2014 cz\u0142ony nazw w nawiasach s\u0105 w\u0142a\u015bciwe od strony systematyki, lecz zwykle pomijane w tradycyjnej gramatyce szkolnej.<\/p>\n

**<\/sup> \u2014 imies\u0142owy historyczne, nieproduktywne we wsp\u00f3\u0142czesnej polszczy\u017anie (pewne formy zosta\u0142y zachowane jako relikty, cz\u0119sto w innym ni\u017c pierwotne znaczeniu).<\/p>\n

\u017ar\u00f3d\u0142o:\u00a0http:\/\/lukaszrokicki.pl\/2013\/08\/26\/imieslowy-w-polszczyznie-wspolczesnej-i-dawnej\/<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

By\u0107 mo\u017ce nazwa imies\u0142\u00f3w niewiele m\u00f3wi przeci\u0119tnemu u\u017cytkownikowi j\u0119zyka. Tymczasem imies\u0142owami pos\u0142ugujemy si\u0119 cz\u0119sto, gdy\u017c w wielu wypadkach pozwalaj\u0105 uzyska\u0107 zwi\u0119z\u0142o\u015b\u0107 wypowiedzi i unikn\u0105\u0107 stosowania powtarzaj\u0105cych si\u0119 monotonnych konstrukcji podrz\u0119dnych. Niestety, nie zawsze u\u017cywamy ich poprawnie. W dalszej cz\u0119\u015bci artyku\u0142u postaram si\u0119 uporz\u0105dkowa\u0107 wiedz\u0119 na temat imies\u0142ow\u00f3w i ich typ\u00f3w oraz om\u00f3wi\u0107 kwestie poprawnego ich…<\/p>\n

Read more →<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[51],"class_list":["post-1391","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bez-kategorii","tag-jezyk-polski"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1391","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1391"}],"version-history":[{"count":0,"href":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1391\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1391"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1391"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1391"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}