{"id":1091,"date":"2014-11-04T17:40:11","date_gmt":"2014-11-04T16:40:11","guid":{"rendered":"http:\/\/www.venco.com.pl\/~cozy\/blog\/?p=1091"},"modified":"2014-11-04T17:40:11","modified_gmt":"2014-11-04T16:40:11","slug":"tajemnice-systemu-wyborczego","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/2014\/11\/04\/tajemnice-systemu-wyborczego\/","title":{"rendered":"Tajemnice systemu wyborczego"},"content":{"rendered":"
<\/div>\n
By\u00a0<\/span>Karol Ja\u0142ochowski<\/span>\u00a0\u2022\u00a0<\/span><\/span>\u00a0<\/span>www.polityka.pl<\/a><\/div>\n
\n
\n
\n

Algorytmy manipulacji<\/h2>\n
O wyborach z\u0142ych i jeszcze gorszych, o klonowaniu kandydat\u00f3w \u2013 i konieczno\u015bci oszukiwania przy urnach do g\u0142osowania rozmawiamy z Piotrem Faliszewskim, badaczem teorii z\u0142o\u017cono\u015bci obliczeniowej, laureatem Nagrody Naukowej POLITYKI.<\/div>\n

Karol Ja\u0142ochowski: \u2013 Kiedy idzie pan na wybory, ma pan odczucie, \u017ce oddany g\u0142os pada ofiar\u0105 \u017ale dobranego algorytmu wyborczego?<\/strong>
\nPiotr Faliszewski:<\/strong>\u00a0<\/span>\u2013 Z wyborami problem polega na tym, \u017ce \u2013 powiem, nieco tylko przesadzaj\u0105c \u2013 nie ma dobrego rozwi\u0105zania. S\u0105 tylko z\u0142e i takie sobie.<\/p>\n

S\u0105 na to dowody?<\/strong>
\nOwszem, mamy co\u015b takiego jak klasyczne ju\u017c twierdzenie Kennetha Arrowa, kt\u00f3re m\u00f3wi, \u017ce nie istnieje system wyborczy, kt\u00f3ry nie \u0142ama\u0142by cho\u0107by jednego z szeregu wymaga\u0144, jakie stawialiby\u015bmy systemowi idealnemu. Na przyk\u0142ad wiadomo dobrze, \u017ce metoda wi\u0119kszo\u015bciowa, stosowana tak powszechnie na \u015bwiecie, r\u00f3wnie\u017c w Polsce \u2013 cho\u0107by w wyborach do Senatu \u2013 jest systemem dalekim od idea\u0142u. Niestety, cho\u0107 wiadomo, \u017ce istniej\u0105 metody lepsze, specjali\u015bci nie s\u0105 w stanie zgodzi\u0107 si\u0119 co do tego, kt\u00f3ra z nich jest najlepsza. Chodzi o wyb\u00f3r wad, kt\u00f3re jeste\u015bmy sk\u0142onni zaakceptowa\u0107. I wygrywa status quo. We Francji przeprowadzono niedawno eksperyment, kt\u00f3ry dowi\u00f3d\u0142, \u017ce metoda ma ogromny wp\u0142yw na wynik wybor\u00f3w.<\/p>\n

Na czym polega\u0142?<\/strong>
\nPrzed wyborami poinformowano obywateli o testach nowej metody, wyja\u015bniono im jej istot\u0119 i podczas prawdziwych wybor\u00f3w, po oddaniu g\u0142osu zliczanego dotychczasow\u0105 metod\u0105, proszono ich o oddanie drugiego g\u0142osu w ramach nowego systemu. Wyborcy mogli wybra\u0107 nie jednego kandydata nadaj\u0105cego si\u0119 ich zdaniem na okre\u015blone stanowisko, ale ca\u0142\u0105 ich grup\u0119. Mogli wskaza\u0107 tych, kt\u00f3rych uznali za wystarczaj\u0105co dobrych na dane stanowisko. I to by\u0142a fenomenalna zmiana. Ludzie nie musieli wybiera\u0107 tego jedynego, kt\u00f3ry ma szans\u0119 wygra\u0107. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce kandydaci, kt\u00f3rzy nie otrzymywali dot\u0105d wielu g\u0142os\u00f3w, zyskiwali znacz\u0105ce poparcie, bo wyborcy nie obawiali si\u0119 zmarnowania swojego g\u0142osu.<\/p>\n

Czy Arrow nieodwo\u0142alnie dowi\u00f3d\u0142, \u017ce w pe\u0142ni \u00adsprawiedliwe wybory nale\u017c\u0105 do sfery doskona\u0142ych byt\u00f3w plato\u0144skich \u2013 i nie wyst\u0119puj\u0105 w przyrodzie?<\/strong>
\nNawet gorzej \u2013 \u017ce idealny system wyborczy jest fundamentalnie niemo\u017cliwy. Cho\u0107 oczywi\u015bcie mo\u017cna si\u0119 k\u0142\u00f3ci\u0107, z kt\u00f3rego z postulat\u00f3w Arrowa mo\u017cna zrezygnowa\u0107.<\/p>\n

To znaczy, \u017ce wszystko, co mo\u017cemy zrobi\u0107, to wybra\u0107 mo\u017cliwie najmniej \u00adnieskuteczny system?<\/strong>
\nTak. Wybory parlamentarne wymagaj\u0105 systemu, kt\u00f3ry b\u0119dzie generowa\u0142 proporcjonaln\u0105 reprezentacj\u0119 \u2013 to znaczy, \u017ce je\u015bli co dziesi\u0105ty obywatel ma okre\u015blony pogl\u0105d, to i co dziesi\u0105ty parlamentarzysta powinien go podziela\u0107. Ludzie chc\u0105 si\u0119 czu\u0107 reprezentowani, szukamy wi\u0119c systemu, kt\u00f3ry to zapewni. Zupe\u0142nie inaczej wygl\u0105da to w firmie, kt\u00f3ra musi spo\u015br\u00f3d kilkuset poda\u0144 o prac\u0119 wybra\u0107 kilka. Zapewne zajmie si\u0119 tym grupa ekspert\u00f3w, kt\u00f3ra w pierwszym kroku dokona selekcji kilkudziesi\u0119ciu najlepiej rokuj\u0105cych zg\u0142osze\u0144. Ten proces to tak\u017ce rodzaj wybor\u00f3w do \u201eparlamentu\u201d spo\u015br\u00f3d kilkuset kandydat\u00f3w, ale system, kt\u00f3ry powinien zosta\u0107 w tym celu u\u017cyty, b\u0119dzie zupe\u0142nie inny.<\/p>\n

A jak ocenia pan system wyborczy stosowany w Polsce?<\/strong>
\nWydaje mi si\u0119, \u017ce nie jest fatalny. Moj\u0105 osobist\u0105 nieufno\u015b\u0107 wzbudzaj\u0105 listy partyjne, kt\u00f3rych istnienie oznacza, \u017ce wyborcy nie g\u0142osuj\u0105 bezpo\u015brednio na kandydat\u00f3w, tylko na partie, kt\u00f3re potem rozdzielaj\u0105 fotele. Do parlamentu trafiaj\u0105 wi\u0119c zar\u00f3wno osoby naprawd\u0119 bardzo popularne, jak i te mniej, ale ustawione przez parti\u0119 na pierwszych miejscach listy. Ten element systemu warto poprawia\u0107, cho\u0107 nie jest to zadanie \u0142atwe.<\/p>\n

Czy kto\u015b prowadzi\u0142 mo\u017ce symulacje demonstruj\u0105ce zale\u017cno\u015b\u0107 wyniku od metody g\u0142osowania?<\/strong>
\nMo\u017cna pokaza\u0107 dwa rozs\u0105dne systemy wyborcze, kt\u00f3re na podstawie tych samych g\u0142os\u00f3w wybior\u0105 skrajnie innych zwyci\u0119zc\u00f3w, wi\u0119c wp\u0142yw systemu wyborczego na wynik mo\u017ce by\u0107 ogromny. Oczywi\u015bcie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce to do\u015b\u0107 teoretyczna mo\u017cliwo\u015b\u0107, ale te\u017c ja poruszam si\u0119 bli\u017cej \u015bwiata teorii.<\/p>\n

Zna pan sytuacje, w kt\u00f3rych teoria wyborcza jednak przenikn\u0119\u0142a do rzeczywisto\u015bci?<\/strong>
\nCo\u015b takiego zdarzy\u0142o si\u0119 na przyk\u0142ad w kontek\u015bcie wyboru szk\u00f3\u0142. W wielu krajach rodzice chc\u0105c, aby dziecko dosta\u0142o si\u0119 do jednej z najw\u0142a\u015bciwszych ich zdaniem szko\u0142y, \u201eg\u0142osuj\u0105\u201d na kilka z nich. Szko\u0142y maj\u0105 swoje kryteria doboru dzieci. I trzeba jako\u015b po\u0142\u0105czy\u0107 jedne z drugimi, szko\u0142y z uczniami. Informatycy i ekonomi\u015bci wskazali najw\u0142a\u015bciwsze ich zdaniem algorytmy \u2013 i to zagra\u0142o, na przyk\u0142ad w Bostonie. Poziom zadowolenia rodzic\u00f3w wzr\u00f3s\u0142. Zacz\u0119li mie\u0107 wra\u017cenie, \u017ce ich preferencje s\u0105 reprezentowane lepiej ni\u017c wcze\u015bniej. System, w kt\u00f3rym da\u0142o si\u0119 oszukiwa\u0107, zast\u0105piono systemem, kt\u00f3ry jest odporny na oszustwa. Podobny system \u0142\u0105czy w USA odbywaj\u0105cych sta\u017ce lekarzy z szukaj\u0105cymi sta\u017cyst\u00f3w szpitalami.<\/p>\n

Kolejnym prze\u0142omem by\u0142o opracowanie metod, kt\u00f3rymi pan si\u0119 teraz zajmuje?<\/strong>
\nTak. Informatyczna teoria z\u0142o\u017cono\u015bci obliczeniowej zajmuje si\u0119, m\u00f3wi\u0105c kr\u00f3tko, badaniem tego, co mo\u017cna efektywnie policzy\u0107 za pomoc\u0105 komputera, a czego nie mo\u017cna. \u0106wier\u0107 wieku temu trzech ameryka\u0144skich badaczy John Bartholdi, Craig Tovey i Michael Trick zaj\u0119\u0142o si\u0119 pewnym klasycznym w teorii wybor\u00f3w twierdzeniem, m\u00f3wi\u0105cym, \u017ce ka\u017cdy sensowny system wyborczy motywuje wyborc\u00f3w do pewnego rodzaju k\u0142amstw. M\u00f3wi\u0105c inaczej: wyborcy wiedz\u0105, \u017ce wynik wybor\u00f3w b\u0119dzie bli\u017cszy ich przekonaniom, je\u015bli zag\u0142osuj\u0105 niejako wbrew sobie.<\/p>\n

Przyjrzyjmy si\u0119 chocia\u017cby wyborom prezydenckim w Polsce. Oddajemy g\u0142os na jednego tylko kandydata, po czym zwykle okazuje si\u0119, \u017ce znacz\u0105c\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 g\u0142os\u00f3w zbieraj\u0105 zaledwie dwie osoby. Przypuszczalnie dzieje si\u0119 tak dlatego, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 wyborc\u00f3w nie g\u0142osuje na swoich ulubionych kandydat\u00f3w w obawie, \u017ce nie otrzymaj\u0105 wystarczaj\u0105cej liczby g\u0142os\u00f3w, \u017ceby przej\u015b\u0107 do drugiej tury. Obawiaj\u0105 si\u0119, \u017ce ich g\u0142os przepadnie. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce nie ma w tym nic szczeg\u00f3lnie nieuczciwego, ale z punktu widzenia teorii wybor\u00f3w jest to rodzaj manipulacji.<\/p>\n

To manipulacje motywowane psychologicznie, niejako spontanicznie. Czy zna pan przyk\u0142ady takich, do kt\u00f3rych dosz\u0142o z inicjatywy kandydat\u00f3w?<\/strong>
\nW Stanach Zjednoczonych zdarzy\u0142o si\u0119 kiedy\u015b, \u017ce pewien kandydat do wybor\u00f3w lokalnych op\u0142aci\u0142 i zarejestrowa\u0142 grup\u0119 bezdomnych jako kandydat\u00f3w partii konkurencyjnej. Chodzi\u0142o o rozproszenie jej zwolennik\u00f3w \u2013 o wprowadzenie zamieszania. Sam kandydat zreszt\u0105 uczyni\u0142 to jak najbardziej jawnie, twierdz\u0105c, \u017ce je\u015bli system dopuszcza takie dzia\u0142ania, to dlaczego mia\u0142by ich nie podj\u0105\u0107? W naszym j\u0119zyku zabieg taki nazywa si\u0119 klonowaniem kandydat\u00f3w, czyli rozmno\u017ceniem jednego kandydata na ca\u0142e mrowie podobnych. Badaniem mi\u0119dzy innymi tego w\u0142a\u015bnie, w kt\u00f3rych systemach pomaga klonowanie w\u0142asnych kandydat\u00f3w, a w kt\u00f3rych lepszy efekt daje klonowanie przeciwnik\u00f3w, zajmujemy si\u0119 z kolegami.<\/p>\n

Wiem, \u017ce dawa\u0142 pan kiedy\u015b wyk\u0142ady z kryptografii \u2013 i pocz\u0105tkowo nie potrafi\u0142em dostrzec \u0142\u0105czno\u015bci mi\u0119dzy tym, o czym teraz m\u00f3wimy, a szyframi. Ale ju\u017c widz\u0119: w obu przypadkach testuje pan odporno\u015b\u0107 system\u00f3w, czy to kryptograficznych, czy wyborczych, na manipulacje i w\u0142amania?<\/strong>
\nOt\u00f3\u017c to! Zwi\u0105zek jest obustronny. Bezpieczne g\u0142osowania w Internecie nie s\u0105 mo\u017cliwe bez kryptografii zapewniaj\u0105cej, \u017ce ka\u017cdy mo\u017ce zag\u0142osowa\u0107 tylko raz, ale jednocze\u015bnie anonimowo. Wsp\u00f3\u0142czesna kryptografia wykorzystuje fakt, \u017ce niekt\u00f3re problemy matematyczne obliczy\u0107 jest niezwykle trudno, nie dysponuj\u0105c odpowiednim kluczem. I to w\u0142a\u015bnie badam.<\/p>\n

Z teorii wybor\u00f3w korzysta si\u0119 te\u017c coraz cz\u0119\u015bciej w badaniach nad sztuczn\u0105 inteligencj\u0105 \u2013 dlaczego?<\/strong>
\nW przysz\u0142o\u015bci niekt\u00f3re decyzje b\u0119d\u0105 przez nas podejmowa\u0142y tak zwane agenty \u2013 programy komputerowe. B\u0119dziemy ich u\u017cywa\u0107, chc\u0105c zarezerwowa\u0107 bilety lotnicze czy pok\u00f3j w hotelu. To agenty b\u0119d\u0105 podejmowa\u0107 decyzje o wyborze. B\u0119d\u0105 bada\u0107, ile innych agent\u00f3w jest zainteresowanych podobn\u0105 rezerwacj\u0105, \u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 w grupy, negocjowa\u0107 ni\u017csze ceny lub wr\u0119cz czarterowa\u0107 samoloty. Takie dzia\u0142aj\u0105ce na nasz\u0105 rzecz obiekty b\u0119d\u0105 musia\u0142y si\u0119 wzajemnie komunikowa\u0107, wsp\u00f3lnie podejmowa\u0107 decyzje, korzystaj\u0105c z odpowiednich system\u00f3w wyborczych. To oczywi\u015bcie pie\u015b\u0144 przysz\u0142o\u015bci. Po pierwsze dlatego, \u017ce minie wiele lat, zanim ludzie zaufaj\u0105 podobnym rozwi\u0105zaniom, a po drugie dlatego, \u017ce musz\u0105 one osi\u0105gn\u0105\u0107 dostateczn\u0105 sprawno\u015b\u0107.<\/p>\n

Czym r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 takie nowoczesne systemy od metod starszej generacji?<\/strong>
\nPrzyznam, \u017ce s\u0105 niezwykle zawi\u0142e, ale \u2013 co ciekawe \u2013 oba nawi\u0105zuj\u0105 do XVIII-wiecznej idei de Condorceta. Tworzy si\u0119 w nich pewne grafy \u2013 sieci upodoba\u0144, system wybiera kandydata, konstruuj\u0105c dow\u00f3d na to, \u017ce jest on lepszy od pozosta\u0142ych… Niestety, obawiam si\u0119, \u017ce nie jestem w stanie wyja\u015bni\u0107 tego w przyst\u0119pny spos\u00f3b…<\/p>\n

OK, prosz\u0119 wi\u0119c powiedzie\u0107, co w tym, czego nie da si\u0119 wyja\u015bni\u0107 skr\u00f3towo, najbardziej pana interesuje?<\/strong>
\nTo, czym si\u0119 zajmuj\u0119, jest bliskie podej\u015bciu matematycznemu i najbardziej fascynuje mnie elegancja badanych przez nas rozwi\u0105za\u0144. Jest jaki\u015b zwi\u0105zek mi\u0119dzy pi\u0119knem sztuki, a pi\u0119knem dowodu matematycznego. Oczywi\u015bcie nie wszystkie dowody s\u0105 pi\u0119kne, ale zdarzaj\u0105 si\u0119 chwile obcowania z jak\u0105\u015b uniwersaln\u0105 prawd\u0105, kt\u00f3ra istnia\u0142a od zawsze \u2013 a my j\u0105 tylko odkrywamy, nie tworzymy. Ono polega na tym, \u017ce… Mo\u017ce dam przyk\u0142ad. Jest pewien, stworzony blisko 20 lat temu z my\u015bl\u0105 o wyborach parlamentarnych, system wyborczy, w kt\u00f3rym teoria z\u0142o\u017cono\u015bci obliczeniowej okaza\u0142a si\u0119 naszym wrogiem. Obliczenie sk\u0142adu parlamentu mo\u017ce w nim zaj\u0105\u0107 nawet tysi\u0105c lat. Niedawno, pracuj\u0105c z Piotrem Skowronem z Uniwersytetu Warszawskiego oraz Arkadiim Slinko z Nowej Zelandii, odkryli\u015bmy prosty i elegancki algorytm, kt\u00f3ry wprawdzie nie znajduje rozwi\u0105zania optymalnego, ale znajduje wariant przybli\u017cony \u2013 i to w ponad 90 proc. To pi\u0119kny punkt kompromisu mi\u0119dzy tym, co da si\u0119 obliczy\u0107, a idea\u0142em. Przy okazji okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nasz algorytm ma ciekawsze w\u0142asno\u015bci ni\u017c sama metoda, kt\u00f3r\u0105 pr\u00f3bowali\u015bmy za jego pomoc\u0105 przybli\u017ca\u0107. Znale\u017ali\u015bmy co\u015b, co by\u0107 mo\u017ce kryje w sobie jak\u0105\u015b g\u0142\u0119bsz\u0105 prawd\u0119 \u2013 i co\u015b, czego mo\u017cna niemal bezpo\u015brednio u\u017cy\u0107 w praktyce.<\/p>\n

Jakie s\u0105 na to szanse?<\/strong>
\nRaczej nik\u0142e, niestety… Wskazuje na to cho\u0107by przyk\u0142ad bardzo niewielkich zmian, kt\u00f3re proponowano niedawno podczas referendum wyborczego w Wielkiej Brytanii i kt\u00f3re zosta\u0142y stanowczo odrzucone. Do w\u0142adzy musi doj\u015b\u0107 zapewne nowe pokolenie polityk\u00f3w. Kto\u015b zauwa\u017cy\u0142 kiedy\u015b trafnie, \u017ce fundamentalny problem przy zmianie systemu wyborczego polega na tym, \u017ce musz\u0105 jej dokona\u0107 ludzie, kt\u00f3rych wybra\u0142 stary system.<\/p>\n

rozmawia\u0142 Karol Ja\u0142ochowski<\/strong><\/p>\n

Dr hab. in\u017c. Piotr Faliszewski<\/strong>\u00a0<\/span>(ur. 1980 r.) jest absolwentem Wydzia\u0142u Informatyki, Elektroniki i Telekomunikacji Akademii G\u00f3rniczo-Hutniczej w Krakowie, gdzie pracuje. Doktorat obroni\u0142 na University of Rochester (USA). Habilitowa\u0142 si\u0119 w Krakowie, w tym roku. Jest wsp\u00f3\u0142autorem blisko 50 prac opublikowanych w presti\u017cowych periodykach. Zajmuje si\u0119 badaniem m\u0142odej i dynamicznie rozwijaj\u0105cej si\u0119 problematyki \u2013 algorytmicznych aspekt\u00f3w zbiorowego podejmowania decyzji. Ma ona zastosowanie zar\u00f3wno w procesach spo\u0142ecznych czy politycznych, jak i w dziedzinach bardziej abstrakcyjnych \u2013 cho\u0107by sztucznej inteligencji.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

By\u00a0Karol Ja\u0142ochowski\u00a0\u2022\u00a0\u00a0www.polityka.pl Algorytmy manipulacji O wyborach z\u0142ych i jeszcze gorszych, o klonowaniu kandydat\u00f3w \u2013 i konieczno\u015bci oszukiwania przy urnach do g\u0142osowania rozmawiamy z Piotrem Faliszewskim, badaczem teorii z\u0142o\u017cono\u015bci obliczeniowej, laureatem Nagrody Naukowej POLITYKI. Karol Ja\u0142ochowski: \u2013 Kiedy idzie pan na wybory, ma pan odczucie, \u017ce oddany g\u0142os pada ofiar\u0105 \u017ale dobranego algorytmu wyborczego? Piotr Faliszewski:\u00a0\u2013…<\/p>\n

Read more →<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[11,12],"class_list":["post-1091","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bez-kategorii","tag-matematyka","tag-wiedza"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1091","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1091"}],"version-history":[{"count":0,"href":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1091\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1091"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1091"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1091"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}