{"id":1010,"date":"2014-03-07T14:49:03","date_gmt":"2014-03-07T13:49:03","guid":{"rendered":"http:\/\/www.venco.com.pl\/~cozy\/blog\/?p=1010"},"modified":"2014-03-07T14:49:03","modified_gmt":"2014-03-07T13:49:03","slug":"miedzy-inspiracja-a-adaptacja","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/u239160.webh.me\/jakisproblem.pl\/index.php\/2014\/03\/07\/miedzy-inspiracja-a-adaptacja\/","title":{"rendered":"MI\u0118DZY INSPIRACJ\u0104 A ADAPTACJ\u0104"},"content":{"rendered":"
Submitted by\u00a0\u0141ukasz Draszczyk\u00a0on 5 February, 2013 – 12:2<\/div>\n
<\/div>\n
Czy \u201eYanco\u201d to \u201eJanko\u201d?<\/strong><\/div>\n
\n

Impulsem do podj\u0119cia kwestii inspiracji i adaptacji w prawie autorskim sta\u0142a si\u0119 dla mnie lektura artyku\u0142u B. Raci\u0119skiego pt. \u201eNad Jankiem szumia\u0142y ahuehuetes… \u00bbJanko Muzykant\u00ab Henryka Sienkiewicza a \u00bbYanco\u00ab Servando Gonz\u00e1leza\u201d. Autor podda\u0142 analizie utw\u00f3r \u2013 pe\u0142nometra\u017cowy film zatytu\u0142owany \u201eYanco\u201d jako adaptacj\u0119 noweli naszego wybitnego pisarza. W tym miejscu chcia\u0142bym zaznaczy\u0107, \u017ce artyku\u0142 B. Raci\u0119skiego jest prac\u0105 z zakresu sztuki-audiowizualnej, dlatego te\u017c znaczenie poj\u0119\u0107 w nim wykorzystanych na gruncie nauki o sztuce audio-wizualnej a ich rozumienie na p\u0142aszczy\u017anie prawa autorskiego nie musi by\u0107 to\u017csame. Uczciwie zastrzegam, \u017ce wspomnianego filmu nie widzia\u0142em, zatem swoje dalsze uwagi opiera\u0107 b\u0119d\u0119 wy\u0142\u0105cznie na tre\u015b\u0107 rozwa\u017ca\u0144 przedstawionych we wspomnianym artykule.<\/span><\/p>\n

Na wst\u0119pie swojej pracy autor stawia tez\u0119, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 mi\u0119dzy oboma utworami panuje stosunek pierwowz\u00f3r \u2013 adaptacja. Nie mniej argumenty przedstawione na poparcie tej tezy, sk\u0142aniaj\u0105 mnie do uznania, \u017ce przynajmniej na gruncie prawa autorskiego, stosunek ten ma raczej charakter utw\u00f3r inspiruj\u0105cy \u2013 utw\u00f3r inspirowany. Niew\u0105tpliwie zaprezentowane elementy obu dzie\u0142 daj\u0105 podstaw\u0119 do przyj\u0119cia, \u017ce utw\u00f3r H. Sienkiewicza stanowi\u0142 pobudk\u0119 (podniet\u0119 \u2013 jak czasami okre\u015bla to poj\u0119cie orzecznictwo) do stworzenia dzie\u0142a. Re\u017cyser przej\u0105\u0142 od autora \u201eJanko Muzykanta\u201d pewien zamys\u0142. B. Raciski pisze bowiem, \u017ce z warstwy fabularnej \u201eJanko Muzykanta\u201d S. Gonz\u00e1lez skorzysta\u0142 jedynie z kilku schemat\u00f3w, kt\u00f3re dodatkowo tw\u00f3rczo przekszta\u0142ci\u0142 tak, \u017ce da\u0142y \u201ezupe\u0142nie now\u0105 jako\u015b\u0107\u201d<\/span>1<\/a><\/a>. W innym miejscu autor stwierdza, \u017ce nowela H. Sienkiewicza dostarczy\u0142a Gonz\u00e1lezowi \u201elu\u017anych wzorc\u00f3w konstrukcji postaci i niekt\u00f3rych rozwi\u0105za\u0144 fabularnych\u201d<\/span>2<\/a><\/a>\u00a0a fabu\u0142a filmu w najistotniejszych punktach odbiega od ksi\u0105\u017ckowego pierwowzoru<\/span>3<\/a>. Z analizy B. Raci\u0119skiego wynika m.in., \u017ce meksyka\u0144ski re\u017cyser zaczerpn\u0105\u0142 od Henryka Sienkiewicza wra\u017cliwo\u015b\u0107 na przyrod\u0119 i umiej\u0119tno\u015b\u0107 \u0142\u0105czenia tego, co zwyczajne. S. Gonz\u00e1leza mia\u0142 zainspirowa\u0107 r\u00f3wnie\u017c wyd\u017awi\u0119k spo\u0142eczny \u201eJanka Muzykanta\u201d. Inne elementy, kt\u00f3re S. Gonz\u00e1lez odnalaz\u0142 i inkorporowa\u0142a do swego dzie\u0142a to min. \u201eg\u0142\u0119boki liryzm, pulsuj\u0105ca \u017cywa przyroda i niestrawiona przez cywilizacj\u0119 ludno\u015b\u0107\u201d<\/span>4<\/a>.<\/span><\/p>\n

\n

Inspiracja czy adaptacja?<\/strong><\/p>\n

\n

A zatem inspiracja czy adaptacja? Jest to dylemat, przed kt\u00f3rym mo\u017cemy stan\u0105\u0107 pr\u00f3buj\u0105c oceni\u0107 zakres w jakim autor posi\u0142kowa\u0142 si\u0119 cudzym utworem tworz\u0105c sw\u00f3j. Czy inne dzie\u0142o stanowi\u0142o jedynie impuls, pobudk\u0119 do stworzenia utworu, czy mo\u017ce by\u0142o ono swojego rodzaju materia\u0142em, na bazie kt\u00f3rego powsta\u0142 nowy utw\u00f3r? Pytanie jest bardzo istotne, poniewa\u017c utw\u00f3r powsta\u0142y jedynie w wyniku inspiracji cudz\u0105 tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 jest z punktu widzenia prawa autorskiego samoistny, a jego autor mo\u017ce z niego korzysta\u0107 i rozporz\u0105dza\u0107 bez potrzeby uzyskiwania zgody os\u00f3b trzecich. Natomiast utw\u00f3r, w kt\u00f3rym mo\u017cemy odnale\u017a\u0107 elementy tw\u00f3rcze innego utworu, stanowi\u0105cy jego opracowanie, jest z nim zwi\u0105zany w ten spos\u00f3b, \u017ce na jego eksploatacj\u0119 i rozporz\u0105dzanie niezb\u0119dna jest zgoda autora utworu pierwotnego (lub innej osoby, kt\u00f3rej przys\u0142uguj\u0105 autorskie prawa zale\u017cne) (art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. 1994 r. Nr 24 poz. 83 ze zm.) [dalej r\u00f3wnie\u017c jako \u201eupapp\u201d]).<\/p>\n

Adaptacja jest przyk\u0142adem opracowania (utworu zale\u017cnego) w rozumieniu przepis\u00f3w art. 2 upapp. Przepis ten w ust. 4 wyra\u017anie stanowi, \u017ce opracowaniem nie jest utw\u00f3r, kt\u00f3ry powsta\u0142 w wyniku inspiracji innym utworem.<\/p>\n

Do kategorii utwor\u00f3w b\u0119d\u0105cych opracowaniami ustawodawca zalicza jeszcze t\u0142umaczenia i przer\u00f3bki (art. 2 ust. 1 upapp). Katalog ten nie jest jednak zamkni\u0119ty. Za przyk\u0142ady utwor\u00f3w zale\u017cnych uwa\u017ca si\u0119 tak\u017ce mi\u0119dzy innymi\u00a0streszczenia, dramatyzacj\u0119 powie\u015bci, inscenizacj\u0119 dramatu, aran\u017cacje muzyczne, antologie, edycje krytyczne5<\/a>.<\/p>\n

Utw\u00f3r zale\u017cny<\/strong><\/p>\n

\n

O opracowaniu m\u00f3wimy wtedy gdy utw\u00f3r jest rezultatem tw\u00f3rczego przetworzenia innego dzie\u0142a lub jego element\u00f3w. Istotnym jest aby elementy utworu pierwotnego mia\u0142y charakter tw\u00f3rczy, oryginalny (spe\u0142nia\u0142y przes\u0142anki obj\u0119cia ich ochron\u0105 na gruncie przepis\u00f3w ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych) oraz by\u0142y wykorzystane w utworze zale\u017cnym w spos\u00f3b istotny.<\/p>\n

Je\u017celi natomiast w tworzonym przez nas dziele wykorzystujemy inny utw\u00f3r albo jego elementy o tw\u00f3rczym charakterze, ale nie odgrywaj\u0105 one istotnej roli, to w takim przypadku b\u0119dziemy mieli do czynienia z \u201eutworem z zapo\u017cyczeniami\u201d6<\/a>. O tej kategorii utwor\u00f3w b\u0119dziemy m\u00f3wi\u0107 r\u00f3wnie\u017c wtedy gdy do tworzonego utworu inkorporujemy inny utw\u00f3r lub jego fragment, nie poddaj\u0105c jednak\u017ce ich tw\u00f3rczym modyfikacjom.<\/p>\n

\n

<\/a><\/a>Samo stworzenie opracowania innego utworu jest dozwolone bez uzyskiwania zezwolenia tw\u00f3rcy utworu pierwotnego z wyj\u0105tkiem sfilmowania dzie\u0142a literackiego, dokonania opracowania program\u00f3w komputerowych i baz danych7<\/a>. Natomiast rozporz\u0105dzanie i korzystanie z opracowania zale\u017cy od zezwolenia tw\u00f3rcy utworu pierwotnego, chyba \u017ce autorskie prawa maj\u0105tkowe do utworu pierwotnego wygas\u0142y (art. 2 ust. 2 upapp).<\/p>\n

\n

Pomimo istnienia opisanej zale\u017cno\u015bci, od chwili ustalenia opracowania, jego tw\u00f3rcy przys\u0142uguj\u0105 pe\u0142ne prawa autorskiego do stworzonego przez siebie dzie\u0142a. Ich wykonywanie co prawda jest ograniczone ze wzgl\u0119du na wspomnian\u0105 zale\u017cno\u015b\u0107 od utworu macierzystego. Nie mniej, mo\u017cliwo\u015b\u0107 eksploatacji i rozporz\u0105dzania opracowaniem uzale\u017cniona jest nie tylko od zgody tw\u00f3rcy utworu pierwotnego, ale tak\u017ce od zezwolenia autora utworu zale\u017cnego. Trafnie wyja\u015bni\u0142 to S\u0105d Najwy\u017cszy w wyroku z dnia\u00a0z 28 listopada 2006 r. (IV CSK 203\/06), w kt\u00f3rym stwierdzi\u0142, \u017ce\u201e\u00bbZale\u017cno\u015b\u0107\u00ab dzie\u0142a ujawnia si\u0119 w stosunkach wewn\u0119trznych pomi\u0119dzy autorami dzie\u0142a macierzystego i opracowania (art. 2 ust. 2, 3 i 5 upapp). Nie powoduje ona natomiast ogranicze\u0144 w stosunkach zewn\u0119trznych i nie rozci\u0105ga si\u0119 na tzw. uprawnienia zakazowe. Dzie\u0142o zale\u017cne jest, jako ca\u0142o\u015b\u0107, odr\u0119bnym utworem, a tw\u00f3rcy opracowania przys\u0142uguj\u0105 wszystkie roszczenia o ochron\u0119 praw autorskich do dzie\u0142a zale\u017cnego.\u201d<\/p>\n

\n

Utw\u00f3r inspirowany<\/strong><\/p>\n

\n

W praktyce rozgraniczenie utworu inspirowanego od opracowania mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 bardzo trudne. Wynika to z faktu braku wyra\u017anych granic pomi\u0119dzy tymi dwoma kategoriami utwor\u00f3w. Zar\u00f3wno utw\u00f3r inspirowany jak i opracowanie czerpi\u0105 z cudzej tw\u00f3rczo\u015bci i okoliczno\u015b\u0107 ta znajduje w nich odbicie. E. Ferenc-Szyde\u0142ko utwory inspirowane definiuje jako te,\u00a0kt\u00f3re \u201ezosta\u0142y stworzone w wyniku emocjonalnego i intelektualnego impulsu, \u00bbpodniety\u00ab, wywo\u0142anych cudzym dzie\u0142em<\/strong>\u00a0i do tego dzie\u0142a si\u0119 odwo\u0142uj\u0105cym. Elementy tego cudzego dzie\u0142a s\u0105 w utworze nowo powsta\u0142ym rozpoznawalne, ale nie dominuj\u0105ce\u201d8<\/a>.\u00a0Natomiast zdaniem E. Traple aby\u015bmy mogli m\u00f3wi\u0107 o dziele inspirowanym \u201eFundamentalnym elementom dzie\u0142a inspiruj\u0105cego, kt\u00f3re stanowi\u0105 o jego oryginalno\u015bci, musz\u0105 odpowiada\u0107 w dziele inspirowanym nowe elementy, stanowi\u0105ce wynik tw\u00f3rczo\u015bci autora dzie\u0142a inspirowanego\u201d9<\/a><\/a>. Autorzy utwor\u00f3w inspirowanych korzystaj\u0105 z tych element\u00f3w innych utwor\u00f3w, kt\u00f3re nie podlegaj\u0105 ochronie prawnoautorskiej takich jak pomys\u0142, og\u00f3lna koncepcja, zamys\u0142, my\u015bl przewodnia, motyw, konwencja.<\/p>\n

\n

Uwagi ko\u0144cowe<\/strong><\/p>\n

\n

Zagadnienie wykorzystania cudzej tw\u00f3rczo\u015bci w nowo powstaj\u0105cych dzie\u0142ach jest zar\u00f3wno ciekawe jak i skomplikowane. W dobie powszechnego dost\u0119pu do d\u00f3br kultury stworzenie dzie\u0142a, kt\u00f3re by\u0142oby ca\u0142kowicie samoistne nie jest chyba mo\u017cliwe. Na rozw\u00f3j cz\u0142owieka, ju\u017c od dzieci\u0144stwa wp\u0142yw maj\u0105 najr\u00f3\u017cniejsze przejawy tw\u00f3rczo\u015bci, kt\u00f3re znajduj\u0105 w wi\u0119kszym lub mniejszym zakresie odzwierciedlenie w tworzonych przez nas utworach. Zrozumia\u0142ym zatem jest, \u017ce kolejne powstaj\u0105ce dzie\u0142a zawieraj\u0105 w sobie pierwiastki dotychczasowego dorobku naukowego lub kulturowego10<\/a>. Do tego dochodzi jeszcze \u0142atwo\u015b\u0107 z jak\u0105 mo\u017cna znale\u017a\u0107 inspiracj\u0119 (np. w Internecie) a nast\u0119pnie udost\u0119pni\u0107 swoj\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 nieokre\u015blonej liczbie os\u00f3b (r\u00f3wnie\u017c z pomoc\u0105 Internetu). Mo\u017cna si\u0119 zatem spodziewa\u0107, \u017ce spory o nieuprawnione skorzystanie z cudzej tw\u00f3rczo\u015bci, wykraczaj\u0105ce poza ramy inspiracji i cytatu, b\u0119d\u0105 coraz cz\u0119stsze. Znaczenie om\u00f3wionych zagadnie\u0144 b\u0119dzie zatem wzrasta\u0107.<\/a><\/a><\/a><\/p>\n